Skip to main content

Full text of "De excessu fratris librum priorem"

See other formats


871 
A195e.s 



SANCTI AMBROSII 







■ 












'ill°0 'UO-*JpO|S 

'A *N '•««»djAs = 
U3CINI8 131HdWVd 



Digitized by the Intemet Archive 
in 2013 



http://archive.org/details/deexcessufratrisambr 



SANCTI AMBROSII 

De Excessu Fratris 
LIBER PRIOR 






V. 



SANCTI AMBROSII 

De Excessu Fratris 
LIBRUM PRIOREM 

AD CODICUM OPTIMORUM FIDEM 
RECENSUIT 

CAROLUS SCHENKL 




MILANO 

Tip. Edit. L. F. COGLIATI 

Via Pantano, N. 26 
1897. 



Estratto dal Volume: 

AMBROSIANA. — Scritti varii pubblicati pel XV Centenario 
della morte di S. Ambrogio. 



\l*V\\s.v\ 





loquentiae quae saeculo quarto post Chri- 
stum natum apud Romanos viguit pulcher- 
rimum sine dubio est documentum oratio 
ab Ambrosio in Satyri fratris funere habi- 
ta T ). elucet enim in ea tenerrimus caritatis 
adfectus, summus pietatis sensits, animus 
totus deo traditus maximoque doctrinae 
Christianae studio imbutus. simul quamquam ea oratto morem 
usumque aetatis illius redolet neque deest quo tum utebantur or- 
natus etcultus, tamen eminetea quae ex intimo animo proficiscitur 
simplicitas aptissima ad misericordiam commovendam. non mul- 
tis, sed gravissimis locis ex scriptura sacra depromptis distincta 
est haec oratio; adspersae sunt tamquam flores imitationes quae- 
dam versuum Vergilii, quem totum mente tenebat Ambrosius, lo- 



i) De tempore quo Satyrus de vita decessit cf. quae disputavit I. Rauschen 
libri qui inscribitur Jahrbucher der chrislichen Kirche unter dem Kaiser Theodosius 
dem Grossen a. MDCCCLXXXXVII Friburgi Brisg. editi p. 475. 



%<,(,2>n 



6 SCHENKL — S. AMBROSII 

corumque Ciceronis, qua in re in primis verba illa, quibus Cato 
maior in libro de senectute fihum sibi ereptum pia memoria pro- 
sequitur, saepius respecta invemes 2 \ et Sallustii ex Adherbalis 
oratione in senatu habita petitorum, quibus ille fratris carissimi 
interitum flebiliter deplorat. denique Ambrosius tota hac oratione 
vitae suae morumque imagimm tam luculenter expressit, ut si 
quis benignitatem humamtatemque eius recte aeshmare velit, ad 
eam in primis mentem intendat necesse sit. quamobrem mihi hic 
libellus longe praeferendus esse videtur orationibus funebribus 
in honorem Valentiniani et Theodosii ab Ambrosio conscriptis. 
Adde quod haec oratio quam proxime accedit ad laudatio- 
nes illas, quae in funeribus virorum nobilium amplisque honori- 
bus functorum habebantur 3). quamquam intercedit non exiguum 
discrimen. etenim in fori locum successit basilica, in qua corpus 
mortui positum est, non solum viri dignitate ornati ad funus 
celebrandum convenerunt, sed totus populus Christianus confluxit 
atque in primis pauperes, in quos tanta beneficia Satyrus contu- 
lerat, lacrimis suis gratum memoremque animum contestantur, 
denique nobilitas generis mortui honoresque non extolluntur ab 
oratore, sed vix paucis locis quam brevissime tanguntur 4). contra 
fides eius virtutesque vere Chrtstianae uberrime praedicantur. 
restant sane quaedam moris antiqui vestigia, veluti si in epilogo 
ultimum sollemniter mortuo vale dicitur et supremum eius labiis 
osculum imprimitur. memorabile praeterea id est, quod orator 
ita laudationem instituit, ut eam secundum quattuor illa genera, 



2) Cfr. Meletematum Vindobonensium vol. XVI p. 4] 

3) Cfr. Mel. Vind. XVI 40. 

4) Cfr. ss. 25, 32, 49, 58. 



DE EXCESSV FKATkls. 



in quae honesti natura visque a philosophis dividebatur, dispo- 
neret. qua in re euni exempla quaedam laudationum et rhetorum 
praecepta secutum esse adparet. 

His igitur rebus respectis non alienum ab hoc loco duxi 
oratiouem illam ad codices optimos emendatam commentariisque 
criticis instructam proponere. nam quamquam Maurini in hoc 
Hbro expurgando codice Corbeiensi usi laudabilem sane operam 
posuerunt, tamen ut omittam eos praeter Corbeiensem libros 
tantum deteriores adhibuisse, codicem autem optimum, Bono- 
niensem dico, aliosque quorum in scriptura constituenda non 
exigua est auctoritas plane ignoravisse, ne Corbeiensem quidem 
semper tamquam dvicem certum secuti sunt, sed scripturis eius 
passim receptis textum aut qualis in editionibus veteribus exta- 
bat 5) intactum reliquerunt aut etiam codicum interpolatorum 
ope refnxerunt. multis igitur levioribus atque adeo gravioribus 
vitiis orationem in eorum editione, si illam cum hac, quam nunc 
propono, contuleris, deformatam atque inquinatam esse intelleges. 

Sed iam ad codices quibus usum sum describendos me con- 
verto, qua in re administranda hoc loco breviori mihi esse licebit 
uberius in Ambrosii editione quam paro exposituro. discedunt 
autem libri in duo genera. ac prioris, quod principem locum in 
scriptura constituenda obtinet, dux et signifer est Bononiensis 32 
in bybliotheca quae est Bononiae in Galliae oppido ad mare 
sito positus saeculo VII scriptus (B). hic liber, qui semper fere 
genuinas scripturas praebet, eo tantum laborat vitio, quod hic 
illic verba interciderunt Hbrarii oculis in scribendo ad idem vel 



5) Editio princeps fluxit ex codice Herbipolensi simillimo. 



8 SCHENKL — S. AMBROSII 

simile quod iu proximis legitur vetbum aberrantibus. similhmus 
ei est Parisiacus 1213] saeculi VI III (P), olim Corbeiensis, 
quem ex illo originem traxisse satis probabile est. ad hunc pro- 
xime accedit. Parisiacus 11624 saeculi XI (P), olim liber s. Be- 
nigni Divionensis, passim ex codice alterius familiae correctus. 
agmen claudit Laudunensis ij8 saeculi XII (L), olim liber sanctae 
Mariae vallis clarae, Benigniano longe deterior utpote multis 
modis interpolatus. in altero genere primo loco nominandi sunt 
Coloniensis 38 saeculi X (C) eiusque adsecla Herbipolensis M. 
th. f 26 saeculi XI (H), qui quin ex illo manaverit non dubito, 
deinde liber bybliothecae armamentarii Parisiaci 1244 saeculi 
X (A), denique Augiensis CXXX, nunc Caroliruhensis saeculi 
X (€i), qui hic illic magis quam ceteri huius generis se adpli- 
cat ad familiae prioris scripturas. hi codices sine dubio ex eodem 
quo libri BPPL, quibuscum et corruptelae et lacunae eis com- 
munes sunt, fonte fluxerunt, in stemmate vero codicum proprium 
sibi locum vindicant. nam etsi passim corrupti et turpiter inter- 
polati sunt, tamen ab eis et bonas aliquot scripturas, quae in 
ceteris deformatae sunt, servatas et lacunas quasdam, quae in 
ceteris extant, expletas esse reperies. praeter hos codices contuli 
Oxonienses tres saeculi XII, Bodleianos 13 j, 762, 866 (0 O O"), 
quorum tertius ad alteram familiam referendvis est. hos igitur 
et Laudunensem propterea commemoravi, ut inde quae esset co- 
dicum recentiorum ratio facile perspiceretur. nullius enim eos 
usus esse in re critica exercenda nemo non intellegit 6 K 



6) Laudunensem, quem Maurini saeculo X scriptum esse adfirmant, frustra 
quaesivi. certe nunc non extat in bybliotheca Laudunensi. non eundem eum esse 
ac Laudunensem supra commemoratum inde intellegitur, quod Maurini in tabula 



DE EXCESSV FRATRIS. 9 

/// rebns orthographicis Bononiensis vestigia semper fere 
secutus sum % pauca quae novavi haec sunt. scripsi atque, non 
adque, inquit et similia, non inquid, ecclesia, non aecclesia 
(aeclesia, eclesia). cetera quae id genus sunt in commentariis 
enotata invenies. 

Scripsi Vindobonae pridie nonas Novembres 
a. MDCCCLXXXXVL 



codicum praeterea diserte libri Vallis clarae mentionem fecerunt. sed quam non 
sit fides tribuenda Maurinis tempora quibus singuli libri scripti esse videantur 
definientibus luculento exemplo demonstrari potest. Benignianum enim, qui quin 
saeculo XI exaratus sit nemo dubitat, vel ad saeculum VIIII rettulerunt. ceteros 
quos Maurini enumerant codices non curavi. novicii sunt omnes nec ullius ad scrip- 
turam constituendam momenti. Remigianum ex Benigniano manavisse eis quae 
Maurini in adnotationibus protulerunt comprobatur. duos libros adhibuit P. A. Bal- 
lerini, ita tamen ut raro scripturas ex eis enotaret. quorum prior in bybliotheca 
Ambrosiana repositus et siglo C 133 inf. instructus non, quod Ballerini dicit, sae- 
culo decimo, sed, quod Henricus Schenkl testatur, undecimo adscribendus est. con- 
tinet excerpta ex libro priore. alterum, qui bybliothecae canonicorum basilicae 
s. Ambrosii est, saeculo XII scriptum benigne inspexit A. Ratti. ex scripturis pro- 
latis patet utrumque ad alteram familiam referendum esse, nullum autem omnino 
ex eis fructum capi posse. Edmundus Hauler, dum in bybliotheca Ambrosiana 
Frontonis reliquiis in pristinam lucem restituendis operam impendit, non solum, 
quae est eius liberalitas, me in plagulis expurgandis adiuvit, sed etiam locos quos- 
dam Sallustianos ab Ambrosio imitando expressos indicavit. 




IO 



TABVLA CODICVM 



B: liber bybliothecae quae est Bononiae in Galliae oppido 
32 saec. VII f. i2o r 

P: Parisiacus 12137, olim Corbeiensis saec. VIIII f. gg r 

P': Parisiacus 11624, olim liber s. Benigni Divionensis 
saec. XI f. 127^ 

C: Coloniensis 38 saec. X f. i v 

H: Herbipolensis M. th. f. 26 saec. XI f. i v 

A: liber bybliothecae armamentarii Parisiaci 1244 saec. X 
f. i48 r 

O^: Augiensis CXXX, nunc Caroliruhensis saec. X f. 101' 

O: Oxoniensis Bodleianus 137 saec. XII f. 8o v 

O ': Oxoniensis Bodleianus 762 saec. XII f. 62 v 

O" : Oxoniensis Bodleianus 866 saec. XII f. 132 

L: Laudunensis 178 saec. XII f. 123^ 

Libri B scripturas omnes adposui, librorum PCAW 
fere omnes quibusdam quae nullius momenti sunt praeter- 
missis, ex ceteris selectas. 



S. AMBROSII 
DE EXCESSV FRATRIS LIBER PRIMVS. 




10 



eduximus, fratres dilectissimi , hostiam 1. 
meam, hostiam incontaminatam, hostiam 
deo placentem, domnum et fratrem meum 
Satyrum. memineram esse mortalem, nec 
fefellit opinio, sed superabundavit gratia. 
itaque nihil habeo quod querar et habeo 
in quo deo gratias agam, quia semper op- 
tavi, ut, si quae perturbationes vel eccle- 
siam vel me manerent, in me potius ac meam deciderent do- 
mum. deo igitur gratias, quia in hoc omnium metu, cum 
omnia motibus sint suspecta barbaricis, communem maero- 



5 I Tim. i, 14 



INC LIBER I DE EXCESSV FRATRIS SCI AMBROSI B INCIPIT LIB 
PRIMVS DE EXCESSV SATYRI FRATRIS SANCTI AMBROSII EPISCOPI 



PO INCIPIVNT LIBRI SCI AMBROSII EPI DE EXCESSV FR'S SVI ET DE 
RESVRRECT10NE MORTVORUM F INCIPIT LIBER SCI AMBROSII DE 
FRATRIS EXCESSV CH INCIPIT LIBER PRIMVS SCI AMBROSII EPI ME- 



DIOLANENSIS DE EXCESSV FRIS SVI SATYRI A INCIPIT DE EXCESSV 
FRATRIS W 1NCIPIT EIVSDEM LIB I DE SATYRO FRATRE SVO L INCI- 
PIT LIBER EIVSDEM PRIMVS DE EXCESSV FRATRIS SVI O'. in O" non 
est inscriptio 3 drrm CHA QV et s. v. B 4 post memineram add. quippe W 
quippe eum CHA 6 quaerar B 7 obtavi B 8 in (s. v. mj) eclesiam vel 
in (in 5. v. mj) me B 9 im me B reciderent Hift 11 montibus (n eras.) B 



12 SCHENKL — S. AMBROSII 



rem privato dolore transegi et in me conversum est quid- 
quid timebamus omnibus. atque utinam hic consummatum 

2. sit, ut dolor meus publici doloris redemptio sit ! nihil qui- 
dem habui, fratres carissimi, in rebus humanis tanto fratre 
pretiosius, nihil amabilius, nihil carius, sed praestant pri- 5 
vatis publica. ipsius quoque si quis sententiam sciscitaretur, 
mallet occidi pro aliis quam sibi vivere; propterea enim 
pro omnibus secundum carnem Christus est mortuus, ut nos 

3. non solis nobis vivere disceremus. accedit illud quod in- 
gratus divinitati esse non possum. laetandum enim magis 10 
est quod talem fratrem habuerim quam dolendum quod fra- 
trem amiserim; illud enim munus hoc debitum est. itaque 
perfunctus sum, quamdiu licuit, commisso mihi faenore. qui 
deposuit pignus recepit. nihil interest utrum abiures depo- 
situm an doleas restitutum. in utroque fidei ambiguum, 15 
vitae periculum est. an si pecuniam neges, culpa est, si 
hostiam neges , inpietas est, cum pecuniae faenerator in- 
ludi possit, naturae auctor et necessitudinis creditor frau- 
dari non queat? itaque quanto uberior faenoris summa tanto 

4. gratior usura sortis. unde ingrati de fratre esse non possu- 20 
mus, quia quod naturae communis fuit reddidit, quod gra- 
tiae singularis est meruit. quis enim communem condicionem 
recuset? quis doleat sibi proprium pignus ereptum, cum ad 

- solacium nostri filium suum unicum pro nobis pater tradi- 
derit ad mortem? quis exceptum se putet esse debere a con- 25 
dicione moriendi qui non sit exceptus a condicione nascendi? 
magnum pietatis mysterium, ut mors corporis nec in Chri- 



9 II Cor. 5, 15 10 " laetandum . . . amiserim „ ex Ciceronis Consolatione ut 
videtur, cf. Hieronymus Epist. LX 7 u nec doleas quod talem amiseris, sed gau- 
deas quod talem habueris „ et Buresch Melet. Lips. VIIII 104 24 Rom. 8, 32 



2 timebam O' omnibus BAPL et {ex omnes) P omnes cet. 3 meus (e 
s. v.) B 6 sententiam si quis P sciscitaretur (sci pr. ex su) P scissitaretur P' 
7 mallit BPL et (corr. mi) P occidere CO" et (corr. mi) A 8 nos om. Hitt, 
post solis transponit C 9 nobis solis CH solis (corr. solu) A accidit 

BLOO' et (ipr. in lit.) P accedit (e ex i) P 10 est enim magis C 11 fratrem 
s. v. P 12 amiseram (a alt. eras. f s. m2 i) P 13 perfruitus P perfructus O fae- 
nore HiftOO' foenore P fenore cet. (semper fere) 17 pietas CHAtyF pecuniae 
CHAittO" pecunia cet. 19 quaeat B 20 sortis usura O" 26 a A et s. v. 
mj Qb, om. cet. 



DE EXCESSV FRATRIS. 13 

sto essct excepta ac licet naturae dominus carnis tamcn 
quam susceperat legem non recusaret. ct mihi necesse est 

tnori, illi non fuit. an qui dc servo dicit: si volo eum sic 
manere, donec venio, quid ad te? non potuit ipse sic manere, 
5 si vellet? sed perpetuitate vitae huius sibi pretium, mihi sa- 
crificium perdidisset. quod igitur maius est solacium nostri 
quam quod secundum carnem et Christus est mortuus? aut 
cur ego vehementius fleam fratrem, cum sciam illam mori 
non potuisse pietatem? 

10 Cur solus prae ceteris fleam quem fletis omnes? priva- 5. 

tum dolorem communi dolore digessi, praesertim cum meae 
lacrimae nihil prosint, vestrae autem lacrimae fidem ad- 
struant, consolationem adferant? fletis, divites, et flendo pro- 
batis nihil opitulari repositas divitias ad salutem, cum pe- 

15 cuniae pretio mors differri non queat et pari usu divitem 
inopemque dies supremus eripiat. fletis, senes, quod in hoc 
liberum sortem pavetis, et ideo, quia vitam corporis produ- 
cere non potestis, instituite liberos non ad usum corporis, 
sed ad virtutis officium. fletis et, iuvenes, quod naturae finis 

20 non sit maturitas senectutis. fleverunt et pauperes et quod 
multo est pretiosius multoque uberius lacrimis suis eius de- 
licta laverunt. illae sunt lacrimae redemptrices, illi gemitus 
qui dolorem mortis abscondunt, ille dolor qui perpetuae 
ubertate laetitiae veteris sensum doloris obducat. itaque licet 

25 privatum funus tamen fletus est publicus, et ideo non po- 
test fletus esse diuturnus, qui universorum est adfectibus 
consecratus. nam quid te, mi frater amantissime, fleam, qui 6. 
mihi sic ereptus es, ut esses omnium? non enim perdidi 



3 Ioh. 21, 22 



5 vellit B (corr. mj) P (corr. nt2) 6 quod CHAQVO" et (d 5. v.) mj B 
mi O quo cet. 7 et eras. 01 an (t s. n) cur C 8 cum sciam m2 ex 

conscientiam P 9 posse F 10 solus CHAijVFO" solum cet. 11 lacri- 

mae meae H 13 consulationem B 14 divitias repositas F 15 peniten- 
tiae (nitentiae del. et s. cunie) C potenciae A 16 suppremus B 17 libero- 

rum <ft (ro s. v. m2) CHA liberam O' (am m2 inras.) cet. 18 instituite (i tert. 
s. v.) BP institute O' instruite F 19 iuvenis (- es mj) B 21 est multo F 
22 redemptricis B et (- es ni2) P 23 qui (i ex o) 01, om. O' 26 esse fletus H 
26 quia F adfletibus (ad eras.) congregatus (m2 consecratus) P 27 mi 
om. F 28 ee somnium C esses somnium P (s tert. s. v. nt2) H (stert. exp.) 



14 SCHENKL — S. AMBROSII 

usum tui, sed commutavi ante corpore inseparabilis, nunc 
individuus affectu; manes enim mecum ac semper manebis. 
et quidem cum viveres nobiscum, numquam te patria eripuit 
mihi nec ipse mihi umquam patriam praetulisti et nunc alte- 
ram praestitisti ; coepi enim iam hic non esse peregrinus, ubi 5 
melior mei portio est. numquam enim in me totus fui, sed in 
altero nostri pars maior amborum, uterque autem eramus in 
Christo, in quo et summa universitatis et portio singulorum 
est. hic mihi tumulus genitali solo gratior, in quo non natu- 
rae, sed gratiae meae fructus est; in isto enim corpore, quod 10 
nunc exanimum iacet, praestantior vitae meae functio, quia 

7. in hoc quoque quod gero corpore uberior tui portio. atque 
utinam ut memoriae, ut gratiae ita etiam vitae tuae hoc quid- 
quid est quod spiramus spirare possemus dimidiumque meo- 
rum decederet temporum, quod ad tuorum proficeret usum! 15 
par enim erat, ut quibus indivisum semper fuit patrimonium 
facultatum, non esset vitae tempus divisum vel certe qui 
indistincta semper habuimus vivendi consortia non habere- 
mus distincta moriendi. 

8. Nunc vero frater, quo progrediar quove convertar? bos 20 
bovem requirit seque non totum putat et frequenti mugitu 
pium testatur adfectum, si forte defecerit cum quo ducere 
collo aratra consuevit: ego te, frater, non requiram? aut 
possim umquam oblivisci tui, cum quo vitae huius semper 
aratra sustinui labore inferior, sed amore coniunctior, non 25 
tam mea virtute habilis quam tua patientia tolerabilis , qui 
pio semper sollicitus adfectu latus meum tuo latere saepie- 



2ac]&? et (s. ac) H 3 viveris (- es mj) B 5 hic iam CHA 7 maior est 
P 9 est s. v. P 10 corpore enim H 11 exanimatum C//exanime L 13 ut 
gratiae om. <3V mee (s. tue) H 14 spiramus CHA speramus -01' (i s. e 
mj) P (i s. e m2) 00" sperabamus P' spe paramus (s alt. eras.) L spe para- 
mus BO' spirare CHAW sperare cet. possimus PWPOO' 15 decide- 
ret CHA decederet (i s. e alt. W12) P proficeret usum in ras. P 16 pars 
(s eras.) OVO" quib. indivisum (b. in s. v.) P 17 divisum tempus CH 

19 moriendi contubernia O" 21 totum non O' 24 possum HLO' 25 ara- 
tra semper HL labore enim CH inferior sui am. H coniunctior (c alt. 
s. v.) P vinctior P' 26 quam . . . tolerabilis s. v. m2 B 27 adfectu (d in 

ras.) B 



DE EXCESSV FRATRIS 1$ 

bas, caritate ut frater, cura ut pater, sollicitudinc ut scnior, 
reverentia ut iunior? ita in unius necessitudinis gratia con- 
plurium mihi neccssitudinum officia pcndcbas, ut in tc non 
unum, scd plurcs amissos requiram, in quo uno ignorata 
5 adulatio, cxprcssa pietas. neque enim habcbas quod simu- 
latione adderes, qui totum pietate conprehenderes, ut nec in- 
crementa reciperes nec vicem expectares. sed quo inmemor 9. 
officii, memor gratiae inmodico dolore progredior? revocat 
apostolus et tamquam frenos maerori inducit dicens, sicut 

ionuper audistis: nolumus vos ignorare, fratres, de dormientibus, 
ut non tristes sitis, sicut et ceteri qiti spem non habent. date 
veniam, fratres carissimi. neque enim omnes possumus di- 
cere: « imitatores mei estote, sicut et ego Christi, » sed ad 
imitandum si auctorem quaeritis, habetis quem possitis imi- 

15 tari. non omnes ad docendum idonei, utinam omnes ad di- 
scendum habiles! 

Non gravem lacrimis contraximus culpam ; non omnis 10. 
infidelitatis aut infirmitatis est fletus. alius naturae dolor, 
alia est tristitia diffidentiae et plurimum refert desiderare 

20 quod habueris et lugere quod amiseris. non solus dolor la- 
crimas habet: habet et laetitia lacrimas suas et pietas fletum 
excitat et oratio stratum rigat et precatio iuxta propheticum 
dictum lectulum lavat. fecerunt et fletum magnum sui, cum 
patriarchae sepelirentur. lacrimae ergo pietatis indices, non 

25 inlices sunt doloris. lacrimavi ergo fateor etiam ego, sed la- 
crimavit et dominus, ille alienum, ego fratrem. ille in uno 
lacrimavit omnes, ego in omnibus lacrimabo te, frater. ille 11, 



10 I Thess. 4, 13 13 1 Cor. n, i 23 Psalm. VI 7 26 Ioh. 11, 35 



2 ita ut in i^P'0' 3 inpendebas H 5 adulatio est H expressa est 
(est 5. v. W12) B 6 conprehenderas Ai^vP'00'O" 7 reciperis B (- es mj) LO' 
expectaris B (- es mj) O (- es m2) AP'0'O" expectares (res et sed in ras.) L 
7 quod BAiftOO" et (quid m2) P, om. L 9 meroris frenos C meroris iftHO" 
et (s eras.) O 10 fratres s. v. P 11 tristis sitis B contristes sitis ift ctristetis 
(tis in ras. m2) O' contristemini L sicut s. v. P et om. L 12 enim om. P' 
13 mei (i 5. v.) estote (e pr. s. v. mj) B 15 docendum (is 5. o) C 17 non] at (a 
ex u) non P' aut non O 18 infidelitatis (infedilitatis C) aut CHAiSVO", om. P' 
{qui post omnis add. e) cet. 19 tristitia est H 21 fletus L 22 praedicatio 
CH profiticum B 23 planctum A sui om. H 27 post lacrimavit add. 
affectu Ot' te lacrimabo P 



l6 SCHENKL — S. AMBROSII 

nostro, non suo inlacrimavit adfectu — neque enim divini- 
tas lacrimas habet — , sed lacrimavit in eo qui tristis fuit, la- 
crimavit in eo qui crucifixus est, qui mortuus, qui sepultus 
est, lacrimavit in eo de quo hodie nobis insinuavit propheta 
dicens : mater Sion dicet homo, et homo factus est in ea, et 5 
ipse fundavit eam altissimus. in eo lacrimavit quod matrem 
Sion dixit genitus in Iudaea, susceptus ex virgine, matrem 
autem secundum divinitatem habere non potuit, quia auctor 
est matris. ille factus est non divina generatione , sed 

12. humana, quia homo factus est, deus natus est. sic et alibi 10 
habes: puer natus est nobis, filius datus est nobis; in puero 
enim nomen aetatis, in filio plenitudo divinitatis est. factus 
ex matre, natus ex patre idem tamen et natus est et datus : 
non diversum, sed unum putes. unus enim dei filius et na- 
tus ex patre et ortus ex virgine. distant ordine, sed in uno 15 
concurrunt nomina, sicut et praesens lectio docet, quia et 
homo factus est in ea, et ipse fundavit eam altissimus, homo 
utique corpore, altissimus potestate, etsi deus et homo di- 
versitate naturae idem tamen, non alter in utroque. aliud 
ergo speciale naturae suae, aliud commune nobiscum, sed 20 

13. in utroque unus et utrimque perfectus. non igitur mirandum 
est quia et dominum eum et Christum fecit deus. fecit ergo 
Iesum, eum utique qui ex corpore nomen accepit, fecit eum 
de quo etiam patriarcha scribit David: mater Sion dicet homo, 

et homo factus est in ea, dissimilis utique non divinitate, sed 25 

2 Matth. 26, 38 5 Psalm. LXXXVI 5 11 Esai. 9, 6 17 Psalm. 
LXXXVI 5 24 Psalm. LXXXVI 5 

1 inlacrimavit BCAQvL lacrimavit cet. 2 in om. CHAiftO" quo HALO", 
qui tristis fuit lacrimavit in eo om. C 3 in om. HAWO" quo CHALO" qui (o 
s. i) OV quo mortuus quo CHAiSYLO" 4 in om. CHAWO" de om. P 5 sion 
BCiftPOO" syon cet. dicit BO 6 altissimus in mg. m2 P in om. CHAiftO" 
quo CHAiftO" matrem (r 5. v.) B 7 sion BCAiSYP' syon cet. 8 autem om. 
C qui CO' 10 sicut et L sicut O" 13 est om. CHiftLO" 14 sed] & (s. 
sed) P enim est PO' 15 distant AOfr distanti cet. ordines (s del. mj) ift 
sordine A (s eras.) unum CHAiSv 16 concurrunt i3v concurrit B (t 5. v.) PPLO 
cucurrit O' concurrente CHAO" nomine (nomen m2) ift docens dicit A 
20 aliut B 21 utrimque scripsi utroque CH'm utroque Aift utrumque cet. 22 do- 
minum] dm P rheum (m exp. m2) P deus fecit om. ®v 24 de] a P scri- 
bit om. A david quia CHAW sion BPCAiftL syon cet. dicit BWL 25 natus 
(s. factus) A post ea add. quasi ergo factus homo C quasi homo ergo factus HA 



DE EXCESSV FRATRIS 17 

corporc ncc discretus a patre, sed exceptus in tnunere, ma- 

ncns in consortio potestatis, segregatus in mystcrio pas- 
sionis. 

Plura loci huius tractatus exposcit, quibus possimus 14. 
5 ostendere auctoritatem patris, proprietatem fili, trinitatis to- 

tius unitatcm, sed consolandi hodie, non tractandi partes 
recepi, quamquam abducere a maerore animum intentione 
tractandi consolationis usus sit. sed temperandus mihi mae- 
ror quam alienandus adfectus est, ut mulceantur magis desi- 

10 deria quam sopiantur. non libet enim abire a fratre longius 
et occupatione subduci, cum velut comitandi eius gratia hic 
sermo susceptus sit, ut diutius sensu prosequar proficiscen- 
tem et quem oculis teneo mente conplectar. in illo enim 
totam oculorum aciem figere libet, cum illo totis animorum 

i5officiis inmorari, illum toto blanditiarum ambire obsequio, 
dum stupet animus nec amissum credo quem adhuc cerno 
praesentem nec mortuum puto cuius adhuc officia non re- 
quiro, quibus ego vitae meae usum et spirandi omne munus 
addixeram. quid enim referam tantae gratiae, tanto labori? 15. 

20 ego te, frater, heredem feceram, tu me heredem reliquisti: 
ego te superstitem optabam, tu me superstitem dimisisti : ego 
pro muneribus tuis ut conpensarem beneficia vota refere- 
bam, nunc et vota perdidi, sed tamen tua beneficia non amisi. 
quid agam mei successor heredis? quid agam meae vitae 

25 superstes ? quid agam exors huius quod capio luminis ? quas 
grates, quae munera referam tibi? nihil a me praeter lacri- 
mas habes aut fortasse securus meriti tui quas solas super- 



2 misterio PO" ministerio C 4 huius loci L possumus AL posse- 
mus O" 5 proprietatem (r alt. s. v.) mj B m2 P fili B filii i3v (i ult. s. v. mi) 
P (i ult. s. v. W12) cet. 6 consulendi P post tractandi add. consolationis in 
ras. P 7 recepi (e alt. ex i mj) B abdicere (v s. \) A 8 consulationis B 
9 <^magis> maeror ed. Amerbachiana n occupacioni C comutandi CA con- 
mutandi H 14 tantam A animorum (mis 5. morum, om. officiis) QV 15 abire 
(e s. i mj) B abire P 18 meae quibus sum et P 19 referam iftHO referram 
(a ex e mj) B referre C refferre A referrem P (em ex am m2) cet. 20 feceram] 
reliqueram P 21 obtabam BAHO" optabam (p ex b m2) P 24 quid ... su- 
perstes om. P 25 exsors PCiftLO cupio CH 26 referam (re in ras., feram 
s. v. m2) B 

3 



SCHENKL — S. AMBROSII 



stites habeo lacrimas non requiris. nam etiam cum adhuc 
viveres, flere prohibebas maeroremque magis nostrum quam 
tuam mortem tibi esse testabaris dolori. prohibent ulterius 
prodire lacrimae fletusque revocant, prohibent etiam tui 
gratia, ne, dum nostra deflemus, de tuis meritis desperare 5 

16. videamur. at certe tu nobis etiam maeroris istius minuisti 
acerbitatem. non habeo quod timeam, qui timebam tibi, non 
habeo quod mihi iam mundus eripiat. etsi sancta supersit 
soror integritate venerabilis, aequalis moribus, non inpar 
ofiiciis, tibi tamen ambo plus timebamus, in te vitae huius 10 
iucunditatem repositam putabamus. propter te vivere delec- 
tabat, propter te non pigebat mori; te enim ambo supersti- 
tem precabamur, tibi nos supervivere non iuvabat. quando 
non coartavit animus, cum metus huius modi titillaret? 
quomodo consternata mens erat aegritudinis tuae nuntio! 15 

17. vae miserae opinioni! putabamus redditum quem videmus 
dilatum; tuis enim votis apud sanctum martyrem Lau- 
rentium inpetratum esse nunc cognoscimus commeatum. 
atque utinam non solum commeatum, sed etiam prolixum 
vitae tempus rogasses! potuisti annos plurimos inpetrare 20 
vivendi, qui potuisti commeatum inpetrare veniendi. equidem 
tibi, omnipotens aeterne deus, gratias ago quod vel haec 
nobis suprema solacia non negasti, quod amantissimi fra- 
tris ex Siculis Africanisve regionibus exoptatum nobis re- 
ditum contulisti ; ita enim mature, postquam venit, ereptus 25 
est, quasi propter hoc solum videretur esse dilatus, ut ad 
fratres rediret. 



1 requires C (-es ex -is) Qv (r alt. s. v.) H cum etiam A * etiam cum 
(cum s. v.) C 2 nostrum magis P 3 prohibeant (n s. v.) A 4 prodere BPO 
prodire (i ex e) P pondere O' prohibet CHALO" 5 flemus H meritis] mu- 
neribus [m2 meritis) P 6 ad B et (at corr.) Qv an (n ex corr.) A aut PHO tu 
nobis] ut nobis HA nobis ut nobis C &(eras.) istius P minuis CHQvO" minuas A 
7 acerbitatem B (b ex u mi) P (b ex u m2) 10 plus in mg. F vitae om. F 
11 iucunditatem B iocunditatem cet. te ex ea m2 P 13 semper (s. super) vivere 
//vivere P 14 cohartavit BO et (h eras.) P coartavit FL coartavit se O' cohorruit 
H et (co s. v.) COV chorruit (h eras.) A corruit O" 17 tuis in ras. F martyrem 
om. F 18 esse om. C commeatum om. ift 21 qui . . . veniendi om. H 
vivendi CO" et [corr. m2) P et quidem CAO'0" 23 supprema BPF 26 de- 
latus FL dilatatus O' 



DE EXCESSV FRATRIS. 19 

Habeo plane pignus meum, quod nulla mihi pcregrinatio 18. 
iam possit avcllcre, habeo quas conplectar reliquias, habco 
tumulum, quem corpore tegam, habeo sepulcrum, supcr 
quod iaceam et commendabiliorem deo futurum esse me crc- 
5 dam, quod supra sancti corporis ossa requiescam. utinam 
sic potuissem adversus mortem quoque tuam meum corpus 
obicere ! si gladiis petitus esses, me pro te potius subfigen- 
dum dedissem, si exeuntem potuissem revocare animam, 
meam potius obtulissem. nihil mihi profuit ultimos hausisse 19. 

iohanelitus, nihil flatus meos inspirasse morienti; putabam 
enim quod aut tuam mortem ipse susciperem aut meam 
vitam in te ipse transfunderem. o infelicia illa, sed tamen 
dulcia suprema osculorum pignora ! o amplexus miseri, inter 
quos exanimum corpus obriguit, halitus supremus evanuit! 

15 stringebam quidem brachia, sed iam perdideram quem te- 
nebam et extremum spiritum ore relegebam, ut consortium 
mortis haurirem. sed nescio quomodo vitalis ille mihi ha- 
litus factus est et maiorem gratiam in ipsa morte redole- 
bat. atque utinam si tuam nequivi meo spiritu vitam pro- 

20 ducere vel ultimi hanelitus tui vigor transfundi potuisset in 
meam mentem et illam tui animi puritatem atque innocen- 
tiam noster spiraret affectus ! hanc mihi hereditatem, frater 
carissime, reliquisses, quae non lacrimabili dolore percuteret 
adfectum, sed memorabili gratia commendaret heredem. quid 20. 

14 et 16 Verg. Aen. IIII 684 sq. 



1 habeo . . . avellere om. A enim plane L enim sane O" 2 posita vel- 
lere P {corr.) OV posita velleret (m mg. mi possit avellere) C 4 et CHAOtyO", om. 
cet. } fort. commendabilioremque me esse CLO' 7 obiecere B et (e pr. eras.) P 
subfigendum H subrigendum BPPLO surrigendum O' suffigendum cet. 8 ani- 
mam revocare C 9 optulissem CO' et(ob- corr.) O 10 hanillitus (e 5. ipr. mj) B 
hanelitus (h eras.) P anhelitus cet. flatus (a ex e)C meus B (o s. u mj) P 
mos A in os O' 11 susciperem ipse C 12 infelicia (e ex i mj) B 13 oscu- 
lorum (s s. v.) P oculorum O" 15 quem] quod C tenebam et (m ras). P' 
16 relegebam CALO" relegabam (i s. e alt. mj) B religebam Hift et (a m2 s. e 
alt.) O' religabam cet. 17 ille mihi vitalis A halitus (h 5. v.) P' alitus //habi- 

tus A hanelitus L 18 maiore P' redolebat CHAQv redolebam P (re s. v. mi) 
cet. 20 ultimi (1 s.v.) B hanelitus BLO' haelitus (h eras.) P anhelitus P (h 5. 
v.) cet. 21 in illam B (in 5. v. tm) PPLOO' 22 speraret C hereditatem (m 
eras.) P' 23 dolore . . . memorabili om. ty asspectum C {in quo percuret) 
aspectum HO" affectus (s eras.) A 



20 SCHENKL — S. AMBROSII 



igitur nunc agam, cum omnis vitae istius suavitates, cuncta 
solacia, cuncta denique ornamenta amiserim? tu enim mihi 
unus eras domi solacio, foris decori, tu inquam in consiliis 
arbiter, curae particeps, deprecator sollicitudinis, depulsor 
maeroris, tu meorum adsertor actuum cogitationumque de- 5 
fensor, tu postremo unus, in quo domestica sollicitudo re- 
sideret, publica cura requiesceret. testor sanctam animam 
tuam me in fabricis ecclesiae id saepe veritum esse, ne 
displicerem tibi. denique ubi redisti, obiurgasti moram, ita 
domi forisque eruditor quidam et arbiter sacerdotis, ut do- 10 
mestica cogitare non sineres, publica curare censeres, ut 
non verear, ne videar adroganter dicere; haec enim laudis 
tuae portio est, quia sine offensione ulla et gubernasti fratris 
domum et commendasti sacerdotium. 
21. Sentio equidem quod repetendis officiis tuis recensen- 15 

disque virtutibus adficiatur animus, sed tamen in ipsa md 
adfectione atque hae mihi recordationes etsi dolorem reno- 
vant, tamen voluptatem adferunt. an ego possum aut non 
cogitare de te aut umquam sine lacrimis cogitare? et potero 
umquam aut tanti non meminisse fratris aut sine lacrimabili 20 
quadam meminisse gratia? quid enim mihi umquam iucun- 
dum, quod non esset ex te profectum? quid inquam mihi 
sine te aut tibi umquam sine me voluptati fuit? quis non 
usus nobis et prope visus ipse somnusque communis? quae 
discreta umquam voluntas, quod non commune vestigium, 25 
vere ut cum gradum tollerem, vel tu meum vel ego tuum 



1 omnes P (i s. e tm) HAWO" suavitatis P suavitatem P' 3 domi 
eras. H inquam] enim quam (v s. a m2 et s. m2 cu) P 4 depraecator 
BPHWPLOO" ademptor^/' 7 sanctam CHAWO" in sanctam cet. 8 fabri- 
cis] publicis H 9 rediisti (i alt. s. v.) <M> mora (a ex e) C 11 curare (iu- 
rare m2) P censeris B {- es tnj) P (- es tm) ut ne C ut (om. non) H 
(in quo vcreor) 12 videar m2 ex videret P adroganter (n s. v.) B laudis 
fi ex e mj) B 14 post commendasti add. ubi (tibi «2) P tibi O 15 repeten- 
dis fs s. v.) B in repetendis A 16 adiciatur B 18 voluntatem A adferunt 
in mg. m. ant. P aut om. H et (in quo aut pro an) L 19 sine . . . fratris aut 
om. W 21 iucundum B iocundum cet. umquam iocundum in ras. mai. spatii 
P 22 mihi inquam C 23 voluptatis <H' 25 voluntas (n ex m) B 26 vere 
(f s. v tm) P fere H 



I)E EXCESSV FRATRIS. 21 



corpus videremur adtollere? quodsi quando sine altero pm-22. 
deundum fuit, intectum latus putares, affectum vultum ccr- 
neres, maestum animum iudicarcs: non adsucta gratia, non 
vigor solitus praenitebat, suspecta omnibus solitudo mctum 

•5 alicuius aegritudinis adferebat: ita novum vidcbatur omnibus 
nos dividi. ego certe fraternae oblitus absentiae quasi prac- 
sentem reflexa saepius cervice quaerebam et coram alloqui 
atque aspicere videbar mihi, sed tamquam suspensum collo 
iugum, ubi speratis excideram, trahere me putabam difficilis 

ioprogredi, verecundus videri et redire deproperans, quod 
sine te procedere non liberet. at vero ubi ambobus prodeun- 23. 
dum fuit, non plura in itinere vestigia quam verba nec in- 
cessus quam sermo crebrior nec ambulandi cura, sed con- 
loquendi gratia; uterque enim nostrum ex alterius ore 

15 pendebat. non intento aspectu legere iter, mutuo sollicitos 
excipere sermones, haurire oculorum gratiam et spirare 
fraternae imaginis voluptatem. quam virtutes tuas tacitus 
mecum ipse mirabar, quam plaudebam mihi quod tali me 
dominus fratre donaverat, tam pudico, tam efficaci, tam in- 

20 nocenti, tam simplici, ut cum tuam innocentiam cogitarem, 
efficaciam desperarem, cum efficaciam cernerem, innocen- 
tiam non putarem! sed utrumque mira quadam virtute iun- 
gebas. denique ea quae ambo nequiveramus concludere solus 24. 
implesti. plaudebat sibi, ut audio, Prosper quod sacerdotii 



14 Verg. Aen. IIII 79 



1 corpus tuum P videremur CHAWO" viderer P (r alt. s. v. tm) L vi- 
derem P videre BOO' 3 iudicaris B adsueta gratia non C (gratia s. v. 1 

HA43VO" ad sanctam gratiam cet. 4 paenitebat B penitebat PLO' penitebat (d 
s. it rm) O renitebat P suspecta . . . afferebat in mg. inf. m. ant. P 6 nos 
HAO" nobis i^, om. C, non cet. 6 oblitus absentiae] absentiae inpaciens (im- 
patiens H) C(add. vel inmemor* * te, me 5. v.) H (add. vel n (n 5. v.) immemor) 
8 aspicere (a s. v. mj) B 10 verecundius P properans AO" 11 proce- 
dere in mg. m2 P ad B 15 aspecto (v s. o) C iter] iterum PPLO' iter sed 
CHAift ter set O" mutuo sollicitos CHAOi> mutuo sollicitus O" mutuos (in mu- 
tuos O) sollicitus cet. 16 excepere (i s. e mj) B et spirare scripsi spirare 
CHiSVO" aspirare A sed spirare cet. 17 volumtate B voluntate PPL et (n in 
corr.) O voluptate O' voluptates O" quam] quas CHQV 19 fratre dominus L 
20 innocentie B innocente P [in quo antea efficauarn, st s. u m2, in mg. m2 effi- 
caci tam) P'L siplici B sinplici C 21 disperarem B et (corr. m2) P de- 
sperarem . . . innocentiam om. i^ 24 audio (i s. v.) B 



22 SCHENKL — S. AMBROSII 



mei ^occasione redditurum se quae abstulerat non putabat, 
sed vehementiorem tuam unius efficaciam expertus est quam 
duorum. itaque solvit omnia nec moderationi ingratus tuae 
nec inludens pudori, sed et modestiae gratus nec insolens 
efficaciae. sed cui, frater, illa quaesisti? nos enim idem vo- 5 
lebamus laborum tuorum esse praemium, quod documen- 
tum erat. peregisti omnia et, ubi perfunctus omnibus rever- 
tisti, tu solus nobis, qui omnibus es praeferendus, eriperis, 
quasi ideo mortem distuleris, ut consummares pietatis offi- 
cium, palmam efficaciae reportares. 10 

25. Quam nec ipsi nos, frater carissime, saeculi huius de- 
lectabant honores , quod nos a nobis invicem dividebant ! 
quos ideo adepti sumus, non quia eorum fuit expetenda per- 
ceptio, sed ne vilis dissimulatio videretur. aut fortasse ideo 
sunt tributi, ut quia inmaturo tui obitu nostrae futurus erat 15 

26. voluptatis occasus, sine nobis iam vivere disceremus. equi- 
dem praesagae mentis agnosco formidinem, dum repeto 
saepe quae scripserim. revocabam te, frater, ne ipse Africam 
peteres ac potius aliquem destinares, timebam te committere 
viae, fluctibus credere, et solito metus maior incesserat ani- 20 
mum ; sed et peregrinationem explicuisti et rem ordinasti et 
veteri et sentinoso, ut audio, navigio iterum te fluctibus cre- 
didisti. namque dum celeritatem aucuparis, cautelam prae- 

27. termisisti avidus nostrae gratiae, dissimulans periculi tui. o 
fallax laetitia , o incerta humanarum rerum curricula ! ex 25 
Africa redditum, ex mari restitutum, ex naufragio servatum 



1 occansione B (n exp.)P(n eras.) quae CHO" que (ue 5. v.) ift qui A quem cet. 
4 sed] verum A 7 perlegisti (om. omnia) P perfunctus (i 5. u alt. mj) B per- 
functis O 8 eripies (nt2 eriperis) P 9 destuleris B (dis- mj) P (s pr. exp. 
m2) consummares B (e ex i mj) P (e ex i m2) O' (-res in ras. m2) consummaris 
Qv consiimares (a ex e m2) C 11 ipse (- i mj) Qi> ipsius (om. nos) P 12. quos 
(s. quod) C quod (ue s. uod) A 13 fuit eorum CH expetenda CHA expec- 
tanda cet. 15 quia Tmaturo H quia maturo CAWO" qui amator BO' et mi P 
quia maior P m2 O quia maturiori L obitus (s s. v. mj) B 16 et quidem CAP 
18 scribserim BW ipsi C affricam CALOO' 19 peteris (-res mj) B 20 flucti- 
bus ... animum om. CH 22 et om. C 23 cum O" aucuparis (- es mj) B 
24 uvidus (a s. u pr. m2) B 25 o om. C humanarum (rum s. v. m2) P 

26 reditum OVO' reservatum PtyPO' 



DE EXCESSV FRATRIS. 23 

putabamus iam nobis non possc eripi. sed graviora nau- 
fragia in tcrris positi sustinemus; nam qucm non potue- 
runt naufragia ad mortem deducerc strcnuis natatibus evi- 
tata, eius mors cocpit nobis esse naufragio. quid enim 
5 superest suavitatis quibus tam praedulce decus, tam clarum 
in his mundi tenebris lumen cxtinctum est, in quo non no- 
strae solum familiae, sed totius patriae decus occidit? 

Habeo sane vobis, fratres dilectissimi, plebs sancta, ma- 28. 
ximam gratiam quod non alium meum dolorem quam ve- 

10 strum putatis, quod vobis accidisse hanc nostri creditis so- 
litudinem, quod fletum totius civitatis, aetatum omnium, 
omnium ordinum nova quadam pietate defertis. non enim 
misericordiae privatae dolor, sed quoddam publicae officium 
et munus est gratiae aut, si qua vos mei tangit misericordia, 

15 quod talem fratrem amiserim, habeo fructum uberem, habeo 
vestri pignus affectus. mailem fratrem viventem, sed tamen 
publicum officium in secundis rebus iucundius est, in ad- 
versis gratius. neque vero mihi mediocre meritum tanti vi- 29. 
detur officii. neque enim otiose vel in actibus apostolorum 

20 Tabitha mortua flentes viduae describuntur vel in evangelio 
mota lacrimis viduae prosequens turba funus adulescentis 
inducitur, cui resurrectio debebatur; illam tamen Tabitham 
viduae, hunc tota civitas flevit. non ergo dubium est vestris 
lacrimis apostolorum patrocinium comparari, non inquam 

25 dubium est Christum misericordia motum, cum vos flentes 
videret. etsi nunc non tetigit loculum, suscepit tamen com- 
mendatum spiritum: etsi non appellavit corporis voce de- 
functum, divinae tamen potestatis auctoritate a cruciatibus 



5 Ioh. 1, 5 19 Act. 9, 36 sqq. 20 Luc. 7, 12 sq., cf. Ioh. 11, 33 sqq. 



2 poterunt C 5 clarum ed. Paris. a. 1642 carum libri 9 dolorem meum 
CH 10 sollicitudinem iSvO" 11 quod] qua C etatis eras. iSV omnium add. 
w,2 in versu extremo P 12 et ordinum omnium FO' ordinum (s. omnium) C 

ordinum (om. omnium) AW difertis (corr. mj) B differtis L 14 est om. L 
tanget O' et (-it n%2) PF 16 fratre vivente CA fratrem vivere H 17 iucun- 

dius B iocundius cet. 20 tabita C thabitha A thabita QVO' thabita O" (in quo 
mortua) 22 indicitur ift 23 est om. W 26 non tegit (non teg in ras.) C 
non contigit P'0' 27 spiritum CHAQVO" om. cet. voce corporis HLO" 

28 tamen divinae O^ 



24 SCHENKL — S. AMBROSII 

mortis et a nequitiae incursionibus eius animam liberavit: 
etsi non resedit in loculo qui erat mortuus, tamen requievit 
in Christo: etsi non locutus est nobis, tamen ea quae supra 
nos sunt cernit et quae potiora sunt nobis iam se videre 
laetatur. per ea enim quae in evangelio legimus quae futura 5 
sunt intellegimus, et praesentium species indicium futurorum 

30. est. non opus fuit ei resurrectio temporalis, cui aeterna de- 
betur. quid enim in hanc miseram et aerumnosissimam re- 
cideret labem atque in hanc flebilem vitam rediret quem 
raptum magis esse ex tam imminentibus malis urgentibusque 10 
periculis gaudere debemus? nam si pacato saeculo bellisque 
cessantibus raptum Enoch nemo deflevit, sed magis propheta 
laudavit, sicut de illo scriptura dixit: raptus est> ne malitia 
mutaret cor eius, quanto magis nunc iure dicendum est, cum 
ad saeculi lubricum vitae accedat ambiguum! raptus est, ne 15 
in manus incideret barbarorum, raptus est, ne totius orbis 
excidia, mundi finem, propinquorum funera, civium mortes, 
postremo ne sanctarum virginum atque viduarum, quod omni 
morte acerbius est, conluvionem videret. 

31. Ego vero te, frater, cum vitae tuae flore tum mortis 20 
commoditate beatum arbitror. non enim nobis ereptus es, sed 
periculis, non vitam amisisti, sed ingruentium acerbitatum 
formidine caruisti. nam qua eras sanctae mentis misericordia 

in tuos, si nunc urgeri Italiam tam propinquo hoste cogno- 
sceres, quantum ingemisceres, quam doleres in Alpium vallo 25 



12 Gen. 5, 24 13 Sap. 4, 11 21 cf. Sallust. Iug, 14, 20 sq. 



1 a alt. s. v. O', om. AHP spiritalis nequiciae L 4 sunt pr. om. LO'0" 
5 per ea] propterea P 6 intellegamus B intellegaemus P indicium om. C 
7 corporalis L 8 aerumnosam H 10 urguentibusque PCA atque ingenti- 
bus O" n CA°r E E (A in ras., u8e m2) B pacato (a alt. s. v. m2) BP peccato 
<CV (a s. ec) O" pacto (a s. o m2) P 12 enoc LO" enohc H in hoc O hunc A 
profeta B 13 sicut (cut mj s. v.) <3v sic BO sed C scribtura Bift scrip- 
tura de illo L 14 quanto (n s. v.) B nun B non PO nuntius edicendus 
est <3Y 15 ad HAO" et (d s. v.) C ab <ft hoc PO ob cet. 16 in s. v. mj <M>, 
om. CHA 18 ne postremo CHA<3vO" 20 vero] enim CH florem B et (m 
exp.) P (m eras.) <tt tu <tt {ex tuu) O (t in ras.) te PO' et L 22 acerbitatum 
(b ex u) B<3Y acerbitatv (v ex e) P 23 formidinem B formidine (e ex e) <ft 
qua eras ex queras m2 A quae (s. vel qui) eras <3i> qui eras cet. sanctae om. A 
24 nunc m2 ex non P urgueri P (u alt. exp. m2) W (i in ras. ex e) 25 inge- 
mesceres P (corr. rrn) P dolores (doleres in mg. W12) P 



DE EXCESSV FRATRIS. 25 

summam nostrae salutis consisterc lignorumquc concacdibu- 
construi murum pudoris! qua adflictione macrcrcs tam tcnui 
ab hoste discriminc tuos esse, ab hoste inpuro atque cru- 
deli, qui nec pudicitiae parceret ncc saluti! quonam inquam 32. 
5 haec modo ferres, quae nos perpeti et fortasse, quod gra- 
vius est, spectare cogemur, rapi virgines et avulsos a con- 
plexu parentum parvos liberos supra tela iactari, incestari 
sacrata deo corpora et senilem viduae maturioris uterum in 
usus desuetos onerum redire, non pignorum? quonam in- 

10 quam modo ista tolerares, qui etiam ultimo spiritu tui iam 
fortasse oblitus et adhuc nostri non inmemor de cavenda 
incursione barbarorum nos saepius admonebas commemo- 
rans non frustra te dixisse fugiendum, fortasse ideo quod 
nos destitui tua morte cernebas. quod non infirmitate animi, 

15 sed pietate faciebas, etsi inflrmus pro nobis tamen firmus 
tibi, qui cum a viro nobili revocareris Symmacho tuo pa- 
rente, quod ardere bello Italia diceretur, quod in periculum 
tenderes, quod in hostem incurreres, respondisti hanc ipsam 
tibi causam esse veniendi, ne nostro deesses periculo, ut 

20 consortem te fraterni discriminis exhiberes. 

Felix igitur tam oportuno obitu , quia non es in hunc 33. 
servatus dolorem, certe felicior quam sancta soror, quae tuo 
solacio destituta, de suo pudore sollicita, duobus nuper beata 
germanis, nunc ex duobus fratribus aerumnosa neque al- 

25 terum sequi potest neque alterum derelinquere, cui tumulus 
hospitium tuus et corporis tui sepulchrum est domus — 
atque utinam vel hoc tutum diversorium! — cibus in fle- 



6 cf. Sallust. Cat. 51, 9 21 Verg. Aen. XI 159 



1 salutis (u s. v.) P concedibus CHAift ccidibus O" congeriebus L conge- 
ribus P (corr. congerie) cet. 2 maereris B mereris P (- es m2) <M> tam tenui] 
in tanto teneri H 3 discrimine tuos ab hoste H discrimine om. C esse ab 
om. H crudeli m2 ex creduli P 5 hoc BPLOO' 6 cogimur <Ji>00'0" con- 
spectu iftO" 7 incestari om. A 9 desuetos(i 5. e pr.) B dissuetos L desue- 
tus (corr. - os) C<M> n redire (om. postea non) <3i> 10 ultimo (i s. o) B tui 
om. P'LO et (in quo spiritui) O' 11 fortasses (- is m) PO fortassis CHAWPO" 
et om. <M> 16 revocareris P (ca s. v. m2) ift (e s. is, sed eras.) revocarere 
HA 17 in ex im A 18 tenderis (- es mj) P 19 causam tibi CO' esse s. 
v. m2 P periculi vel discriminis A 20 exiberis (-es mj) B 22 cserva- 
tus (c eras.) in hunc P' 4 



26 SCHENKL - S. AMBROSII 

tibus, potus in lacrimis. cibum etenim dedisti nobis panem 
lacrimarum et potum dedisti nobis in lacrimis in mensura 

34. aut fortasse ultra mensuram. nam quid de me loquar, cui 
neque mori licet, ne sororem relinquam, neque vivere libet, 
ne a te avellar? quid enim mihi sine te potest esse iucun- 5 
dum, in quo omnis semper fuit nostra iucunditas, aut quid 
diutius in hac vita degere iuvat atque in terris morari, in 
quibus tamdiu iucunde viximus quamdiu simul viximus? etsi 
esset quod hic delectare posset, sine te delectare non posset 
et, si quando voluissemus inpense vitam producere, iain ta- 10 

35. men sine te esse nollemus. haec intolerabilia. quid enim to- 
lerabile sine tanto vitae comite, tanto laborum meorum 
officiorumque consorte? cuius ego casum, quo esset tolera- 
bilior, nec praemeditari potui — ita pavebat animus de illo 
tale aliquid cogitare — non quo condicionem ignorarem, 15 
sed quidam votorum usus sensum conmunis fragilitatis ob- 
duxerat, ut de illo nisi secunda omnia cogitare nescirem. 

36. denique proxime cum gravi quodam atque utinam supremo 
urgerer occasu, hoc solum dolebam, quod non ipse adsi- 
deres lectulo ac votivum mihi cum sancta sorore partitus 20 
officium morientis oculos digitis tuis clauderes. quid opta- 
veram, quid rependo? quae vota deficiunt, quae ministeria 
succedunt? aliud praeparabam, aliud exhibere conpellor, non 
iam ipse ministerium funeris, sed minister. o dura oculorum 

. lumina, quae potuistis fratrem videre morientem ! o inmites 25 
et asperae manus, quae clausistis oculos, in quibus plus vi- 



1 Psalm. LXXVIIII 6 4 Sallust. Iug. 14, 24 



1 cibasti enim nos pane 1. et potasti nos in A 2 mensura HL 4 neq. 
emori i3V 5 avellar AO" revellar CHify evellar cet. iucundum B iocundum 
cet. 6 nostra semper fuit P iucunditas B iocunditas cet. 7 degere (e pr. 
ex i mj) B 8 iucunde B iocunde cet. 9 delectare (- ri nt2) PP nos pos- 
set HAiSvO" non (s. nos) posset C delectare (-ri nt2) P delectari O' possit 
B (-et corr. mi) O (-et m2) P - 11 nollemus (1 pr. s. v.) Pijb quid n (n 5. 

v., om. enim) A tollerabile P (1 pr. eras.) A intolerabilius (in 5. v.) ift 16 con- 
munis B 17 secundarh (ni del. m2) P 18 suppremo B 19 urguerer AO 
occasum (m eras.) Ai^y adsederes B (i s. e pr.) P (corr. m2) O et (e pr. ex i) P 
adsedere ift 21 digitis (is ex us) B obtaveram BO" 23 aliut B prae- 
paraveram Qv aliut BO" 25 inmitis C(- es corr.) ift 26 clausisti B et (- is 
m2) P videba (a ex e) plus C 



DE EXCESSV FKATRIS. 27 

dcbam! o durior cervix, quae tam lugubre onus consolabili 
licct obsequio gestare potuistil haec tu, frater, mihi iustius 37. 
exhiberes, haec ego a te expectabam, hacc ego officia de- 

siderabam: nunc vero ipse meae vitae superstcs, quod sinc 
5 te solacium capiam , qui solus maerentem solari solcbas , 
excitare laetitiam, macstitudinem propulsarc? qualem te nunc 
ego, frater, aspicio iam nulla mihi verba refcrcntem, iam 
nulla offerentem oscula! quamquam ita mutuus semper 
utrique nostrum insederit amor, ut interiore potius foveretur 

10 adfectu quam forensi blanditia divulgaretur; neque enim 
aliorum quaerebamus testimonium, qui tantam nostri gratiam 
tenebamus. ita virilis se utrique nostrum germanitatis sucus 
infuderat, ut non blanditiis probare amorem, sed conscia 
mente pietatis interno amore contenti fucum blanditiarum 

15 non requirere videremur, quos et ipsa in amorem mutuum 
imago formaret ; nescio qua enim expressiore mentis quam 
corporis similitudine alter in altero videbamur. quis te aspe- 38. 
xit, qui non me visum putaret? quotiens aliquos salutavi, qui, 
quoniam te prius consalutaverant, se a me iam dicerent sa- 

2olutatos! quanti tibi dixerunt aliquid, qui se mihi dixisse me- 
morarent! quae mihi hinc gaudia, quanta frequenter oborta 
laetitia, quod eos errare in nobis cernerem! quam gratus 
error, quam iucunda prolapsio, quam religiosa fallacia, quam 
suavis calumnia! neque enim de tuis erat aliquid aut factis 

25 aut sermonibus, quod timerem, qui mihi tua laetabar ad- 
scribi. tamen si vehementius tenderent, quod se mihi aliquid 39. 
intimasse memorarent, respondebat ridens et gaudens: vi- 



22 Verg. Aen. X 392 



1 consolabili (o alt. ex u) B 2 iustius (i alt. s. v.) B 3 ante officia add. a te 
H 4 vitae meae A 5 consolari H solebas (e in ras.) B 6 maesticiam CHiftL 
nunc te C .7 ergo nunc {pm. ego) A aspicia A (-io corr.) et (om. iam) F 
9 insederit (insideret mj) B 10 aspectu A 11 testimoniv (v ex a) P 13 con- 
scia mente] conscientia teste C(teste 5. v., inmg. al. mente; idem post pietate add. 
mente, sed del.) HA 14 sucum C succum L, om. A 16 qua enim iftO que nrf 
FO' quam L expressiore B (ne in mg. mj) O (ne 5. re m2) expressionem P (m 
eras.) P'LO' expressione cet. qua HAQvFO' atque O 17 similitudinem BPLO' 
sollicitudine (e ex e) O 19 salutaverant H 23 iucunda B iocunda cet. 25 ad- 
scribta. men (nam 5. men) <M> 26 contenderent CHA 27 respondebat (m 5. 
t m2) P respondebat (t eras.) O" respondebam CHAWFO 



28 SCHENKL — S. AMBROSII 

dete ne fratri dixeritis. nam cum omnia nobis essent nostra 
communia, individuus spiritus, individuus affectus, solum 
tamen commune non erat secretum amicorum, non quo con- 
ferendi periculum vereremur, sed tenendi servaremus fidem. 
sane si consilio pendenda res esset, erat semper commune 5 
consilium, non semper commune secretum. nam etsi amici 
alteri nostrum dicerent, ut dicta sua ad alterum perveni- 
rent, tamen scio plerumque conplacito ita fidem secreti esse 
servatam, ut nec fratri committeretur; erat enim fidele in- 
dicium et extraneo non esse proditum quod non esset cum 10 
fratre conlatum. 

40. His igitur tantis ac talibus bonis in excessum quendam ' 
fateor mentis elatus superstitem me timere desieram, quod 
illum vita crederem digniorem, et ideo excepi plagam, quam 
ferre non possum; tolerabiliora enim tanti doloris praeme- 15 
ditata quam inexplorata vulnera. quis iam maestum sola- 
bitur, quis adflictum levabit? cum quo participabo curas, 
quis me ab istius mundi vindicabit usu? tu enim actor ne- 
gotiorum, censor servulorum, arbiter fratrum, non litis, sed 

41. pietatis arbiter. nam si quando aliquid cum sancta sorore 20 
mihi conferendum fuit, utra melior videretur sententia, te 
iudicem sumebamus, qui nulli laederes os atque utrique sa- 
tisfaceres. et amandi affectum tenebas et censendi modum, 

ut et utrumque gratum dimitteres et utriusque tibi gratiam 
vindicares. aut si ipse aliquid disceptandum deferres, quam 25 
grata contentio tua, quam sine felle ipsa indignatio, quam 



22 Terent. Adelph. 864 (V 4, 10) 



1 nostra essent P 2 spiritus individuus om. HjV 3 amicorum secre- 
tum <ft 6 etsi (et s. v.) P 7 ita alteri CHA alterutrum CH 8 scio 5. 
v. H, sic A conplacito scripsi conplacitum libri; minus commendatur, si in 

eis quae sequuntur servandam scripseris 15 tolerabilia AP laboris H 

16 inexplorata A explorata cet. consolabitur P 17 levavit ty 18 usura 
€1 auctor PCHAWLOO' 21 utra CHO" utraq. (q. eras.) A ultro O ultra 
B (1 exp.) P (1 eras.) ty (exp. et s. utrum) cet. videretur C (re s. v.) HAiftO" 
videbatur cet. 22 nulli CAO" nullius HiftP nullum cet. laederes os (os C) 
CHAQVOO" laederis (-es mj) B laederes cet. satisfacere gestiens CHAittO" 

23 tenebas affectum H 24 dimitteres (dimitte in ras.) B [in quo et utriusque . . . 
vindicares 5. v. m. ant.) 25 si ipse] subse C deferres CHAiftO" diferres 
0(7 differres B (es ex is mj) cet. 26 ipse (a s. e) W indignatio tua H 



DE EXCESSV FRATRIS. 29 

servulis ipsis coercitio non amara, cum te fratribus magis 
deferre quam ex affectu diceres vindicarel nobis enim pro- 

fessio repressit studia cohcrcendi, immo tu, frater, ab omni 
nos abduccbas coercitionis afifectu vindicare pollicens et 
5 lenire desiderans. non mediocris igitur prudentiae testimo-42. 
nium, quae ita a sapientibus definitur: bonorum primum 
esse deum scire et verum illud atque divinum pia mente 
venerari, illam amabilem et concupiscendam aeternae pul- 
chritudinem veritatis tota mentis caritate diligere, secundum 

ioautem in proximos a divino illo fonte atque caelesti naturae 
derivare pietatem, quod etiam mundi sapientes nostris hau- 
sere de legibus. neque enim derivare ista in hominum di- 
sciplinas nisi de caelesti illo divinae legis fonte potuissent. 
quid igitur observantiam eius erga dei cultum praedicem, 43. 

15 qui priusquam perfectioribus esset initiatus mysteriis, in nau- 

> fragio constitutus, cum ea qua veheretur navis scopuloso 
inlisa vado et urgentibus hinc atque inde fluctibus solve- 
retur, non mortem metuens, sed ne vacuus mysterii exiret 
e vita quos initiatos esse cognoverat, ab his divinum illud 

20 fidelium sacramentum poposcit, non ut curiosos oculos in- 
sereret arcanis, sed ut fidei suae consequeretur auxilium. 
etenim ligari fecit in orario et orarium involvit in collo atque 
ita se deiecit in mare non requirens de navis conpage re- 
solutam tabulam, cui supernatans iuvaretur, quoniam fidei 

6 haec ex gnomologio petita esse videntur; cf. Stob. Flor. III 79 p et 80 (I 
172 p et 173 H.), cf. Catonis dist. sent. 17 Verg. Aen. I 112 



1 cohercitio AQbPL cohertio 00" 2 differre P diferre O' ex om. P vin- 
dicari A 3 coercendi CH cohercendi (h eras., c alt. s. v. m,2) P immo* * (o in 
ras., tu 5. ras. m.2) P in motu L frater om. ifo 4 deducebas A cohercitionis 
AittPLO' cohertionis 00" 5 lenire B (i s. e pr.) P (e pr. ex i m2) linire O' 
6 omnium bonorum (om. definitur) L 7 et] et tunc A et tu i3Y verum sci (sci 
del.) H 10 fonte CHAW, post caelesti transponunt 00", om. cet. fort. natura 
n derivare CHAP et (e pr. ex i nt2) O dirivare cet. 12 derivare (i s. e pr.) B di- 
rivare PPLO" disciplinas potuissent PO' 13 potuissent (s. otui ras.) P potas- 
sent PO' potuissent a fonte H 14 cultum dei P' 15 in om. P 16 con- 

stitutus B (tu pr. s. v.) O' (tu alt. s. v. m2) constitus W scopoloso i3V in scopuloso P 
17 inlisa (eras.) inlisa B urguetibus A urguentibus O 20 inferret ed. Paris. a. 1642 
21 arcanis BC archanis A (in quo in archanis insereret) i& (h s. v. m2) cet. 22 li- 
gari P (extra v. m2) B (i ex e) largiri O' oratio (r s. t) P oratorio (to eras.) A 
23 resolutam (resoluta C) tabulam CHAift resoluta (soluta O') tabula cet. 24 su 
pernat * ans (r eras.) iuvaretur P superna transiuvaretur (va s. v.) P 



30 SCHENKL — S. AMBROSII 

solius arma quaesierat. itaque his se tectum atque munitum 

44. satis credens alia auxilia non desideravit. simul fortitudinem 
eius spectare licet, qui fatiscente remigio non quasi nau- 
fragus tabulam sumpserit, sed quasi fortis ex se ipso ad- 
miniculum suae virtutis adsumpserit. nec deseruit spes nec 5 
fefellit opinio. denique primus servatus ex^undis et in por- 
tum terrenae stationis evectus praesulem suum, cui se cre- 
diderat, recognovit statimque, ubi etiam ceteros servulos 
suos vel ipse liberavit vel liberatos conperit,. neglegens fa- 
cultatum nec amissa desiderans dei ecclesiam requisivit, -ut 10 
ageret gratias liberatus et mysteria aeterna cognosceret 
pronuntians nullum ad referendam gratiam maius esse offi- 
cium. quodsi homini non referre simile homicidio iudicatum 
est, non referre deo quantum crimen est! 

45. Est ergo prudentis agnoscere se ipsum et quemad- 15 
modum a sapientibus definitum est secundum naturam vi- 
vere. quid est enim tam secundum naturam quam referre 
auctori gratiam? aspice caelum hoc: nonne auctori refert 
gratiam, cum videtur? caeli enim enarrant gloriam dei et 
opera eius adnuntiat firmamentum. mare ipsum cum sedatum 20 
atque tranquillum est, divinae serenitatis testatur indicium, 
cum movetur, indignatio superna terrori est. nonne omnes 
dei gratiam iure mirantur, cum advertimus quod insensibilis 
natura quadam sensibili ratione suos fluctus coerceat et 
finis suos unda cognoscat? nam de terris quid loquar, quae 25 
divino oboedientes praecepto omnibus sponte animantibus 



15 cf. Stob. Flor. III 79 y et 80 (I 172 y et 173 H.) 16 cf. Cic. de fin. V 9, 25 
19 Psalm. XVIII, 2 25 Proverb. 8, 29 26 Gen. 1, 11 



2 disideravit (corr. mj) B 3 expectare A (corr. tm) O' fatescente P (e pr. 
ex i m2) FO' remigio (i alt. s. v.) P 4 supersederit L amminiculum ift P'L 
7 cui] ubi (s. m2 vel cui) A credederat (i s. e alt.) B 12 referenda gratia CAW 
referende gratie H 13 referret BPPL et (t eras.) O 14 quantum crimen est 
non referre deo CHA, om. ty< 15 prudentes B (i s. e alt.) P (-is m2) cogno- 
scere L 17 enim est CHO", est om. L referre (re pr. s. v.) B 18 actori A vic- 
tori 01' 19 eiinarrant B 20 opera manuum eius HAWP'LO'0" annuntiant 
CF adnuntiant ty 21 serenitatis divinae A 2,2. cum (u ex o m2) movetur B co- 
movetur O' supernae (e alt. add. mj) terroris (s s. v. mj) B 23 gratiatn dei 
A quia (m2 quod) A 24 coherceat P (h eras.) coerceat CHF choerceat O" 
25 finis B mi fines B mj cet. 26 oboedientis B (-es mj)L (-es corr. mi) 



DE EXCESSV FRATRIS. 31 

pabulum subministrant atque id quod acceperint agri vclut 
cresccntibus usuris multiplicatum cumulatumque restituunt? 46. 

crgo ille qui natura ducc divini rationem operis igneo mentis 
vigorc perceperat scivit primo omnium servatori suo gra- 
5 tiam essc referendam, sed quia referrc non potcrat, habcrc 
potcrat. est enim huiuscemodi gratiae vis, ut ct cum refer- 
tur, habeatur et habendo referatur. refcrebat igitur gratiam, 
deferebat fidem. nam qui tantum mysterii caelestis involuti 
in orario praesidium fuisset expertus, quantum arbitrabatur, 

10 si ore sumeret et toto pectoris hauriret arcano, quam maius 
putabat fusum in viscera quod tantum sibi tecto orario pro- 
fuisset. sed non ita avidus, ut esset incautus ; scimus enim 47. 
plerosque aviditate studii praetermittere cautionem. advo- 
cavit ad se episcopum nec ullam veram putavit nisi verae 

15 fidei gratiam percontatusque ex eo est utrumnam cum epi- 
scopis catholicis, hoc est cum Romana ecclesia conveniret. 
et forte ad id locorum in schismate regionis illius ecclesia 
erat. Lucifer enim se a nostra tunc temporis communione 
diviserat et, quamquam pro fide exulasset et fidei suae re- 

20 liquisset heredes, non putavit tamen fidem esse in schismate. 
nam etsi fidem erga deum tenerent, tamen erga dei eccle- 
siam non tenere, cuius patiebantur velut quosdam artus 
dividi et membra lacerari. etenim cum propter ecclesiam 
Christus passus sit et Christi corpus ecclesia sit, non vi- 

25 detur ab his exhiberi Christo fides, a quibus evacuatur eius 



3 Verg. Aen. VI 730 6 Cic. pro Cn. Plancio 28, 68; cf. Gell. I 4 24 Coloss. 1, 24 



1 papulum C 3 nature (a 5. e) OV divinae (- a mj) ift dum [pm. duce) P' 
6 gratja vis W gratia eius LO' vis extra v. m2 P 7 habebatur (b pr. ex u, 
b alt. del.) P 8 involutu OV 9 orario (o alt. ex u) A 10 arcano BC archano 
-Of^h s. v. mj) A (o ex u) H (in quo archano hauriret) cet. magis P'0' 11 tec- 
tum CHAO" 12 avidus fuit H ut om. Aift 14 putabit (-vit corr.) BP pu- 
tabat P' verae CHA, om. cet. 15 percunctatusque B (cunc mj ex con) A (cunc 
ex con ni2) O' perconctatusque P (c alt. s. v. m2) percuntatusque L percontatusque 
(v 5. o nt2) O 16 ante hoc est add. hoc est cum episcopis catholicis P f del. m2 
17 locorum CHAPWO" lucrum P (s. lo-ci) O' [in quo loci lucrum) cet. schisma- 
tae B schismate P et (h exp. m2) O scismate cet. 19 exsulasset A exulasset P (1 in 
ras.) CHWP'00' exsultasset BO" exultasset L 20 potavit (v s. o) B potuit O" 
schismatae B et (a alt. del.) P schismate (h exp. m2) O cismate O' scismate cet. 
21 dei om. ift 22 tenere scripsi tenebant A tenerent cet. 25 a christo W (a 
eras.) P' (a del.) 



32 SCHENKL — S. AMBROSII 

48. passio corpusque distrahitur. itaque quamvis gratiae faenus 
teneret et metueret tanti nominis debitor navigare, tamen 
eo transire maluit, ubi tuto posset exolvere ; iudicabat enim 
divinae solutionem gratiae in affectu ac fide esse. quam qui- 
dem statim ubi primum copia liberior ecclesiae fuit, implere 5 
non distulit deique gratiam et accepit desideratam et ser- 
vavit acceptam. nihil igitur ea prudentia sapientius, quae 
divina et humana secernit. 

49. Nam quid spectatam stipendiis forensibus eius facun- 
diam loquar? quam incredibili admiratione in auditorio prae- 10 
fecturae sublimis emicuit! sed malo illa laudare quae per- 

50. ceptis mysteriis dei duxit humanis esse potiora. fortitudinem 
quoque eius si quis plenius spectare volet, consideret quo- 
tiens post naufragium invicto quodam contemptu vitae huius 
maria transfretaverit diffusasque regiones obeundo peragra- 15 
rit, postremo quod hoc ipso tempore periculum non refugerit, 
sed ad periculum venerit patiens iniuriae, neglegens frigoris 
— atque utinam sollicitus cautionis! — sed hoc ipso beatus, 
quod dum licuit vigore uti corporis, inoffenso ad exsequenda 
quae vellet functus iuventatis officio vitam vixit, debilitatem 20 

51. ignoravit. qua vero prosecutione simplicitatem eius disse- 
ram? ea enim est quaedam morum temperantia mentisque 
sobrietas. date quaeso veniam et permittite dolori meo, ut 
de eo mihi paulo uberius liceat loqui, cum quo iam non con- 
ceditur conloqui. certe et vobis proficit ut advertatis non 25 
fragilitate quadam vos hoc officium, sed iudicio detulisse 



1 distraitur B (a ex e m2) FO" 3 malluit P exolvere BO exsolvere 
cet. iudicavit iftP' 4 solutione BP ac] et H 6 deique] dei CH 9 ex- 
pectatam <ft in stipendiis CHA fa*cundiamP 10 loquor H quae CHO", 
om. L adiutorio {corr. m2) P praefecturae sublimis om. CHA 11 mallo O" et 
(1 pr. exp.) PF illa B 12 dixit AL et (ex duxit) O dixi (u s. \ pr.) O' 13 ple- 
nius (i s. v.) W voluerit A 14 invictus (s s. v.) W 15 trasfretaverit C et 
(trans corr.) O peragraret B (ret ex rit »13) P (- it corr.) O" peragravit (r s. v. 
mj) OV peragraverit A 16 refugerit (- et mj) B 17 ad (d s. u.) PW veneret 
(venirit mj) B 19 inoffensio (i alt. eras.) B exsequenda BPWL exequenda 
cet. 20 vellit B (1 pr. exp.) P (- et m2) iuventatis B (v s. a mj) C (u s. a) <tt (v 
s. a mj) A iuventutis cet. 21 ignoravit (v in ras.) B persecutione CF edis- 
seram CHWO" aedisseram A 23 datae B 24 conceditur (con s. v.) W liceat 
F 2.6 indicio {Sv 



DE EXCESSV FRATRIS. 33 

nec misericordia mortis inpulsos, sed virtutum honorificentia 
provocatos; anima enim benedicta omnis simplex. tanta autem 
simplicitas, ut conversus in puerum simplicitate illius aetatis 
innoxiae, perfectae virtutis effigie et quodam innocentium 
5 morum speculo reluceret. intravit igitur in regnum caelorum, 
quoniam credidit dei verbo, quoniam sicut puer artem rep- 
pulit adulandi, iniuriae dolorem clementer absorbuit quam 
inclementius vindicavit querellae quam dolo promptior, sa- 
tisfactioni facilis, difficilis ambitioni, sanctus pudori, ut fre- 

10 quenter in eo superfluam magis verecundiam praedicares 
quam necessariam quaereres. sed numquam superflua fun- 52. 
damenta virtutis; pudor enim non revocat, sed commendat 
officium. itaque velut quadam virginali verecundia suffusus 
ora cum vultu affectum proderet, si forte aliquam subito 

15 veniens offendisset parentem, veluti depressus et quasi de- 
mersus in terram, licet in ipso nequaquam dissimilis coetu 
virorum, rarus adtollere os, elevare oculos, referre sermo- 
nem. quod pudico quodam mentis pudore faciebat, cum quo 
castimonia quoque corporis congruebat. etenim intemerata 

20 sacri baptismatis dona servavit mundo corpore, puriore 
corde, non minus adulterini sermonis obprobrium quam cor- 
poris perhorrescens, non minorem ratus pudicitiae reveren- 
tiam deferendam integritate verborum quam corporis casti- 
tate. denique in tantum castimoniam dilexit, ut nec uxorem 53. 

25 expeteret. licet in eo non solum castitatis adpetentia fuerit, 
sed etiam pietatis gratia. miro autem modo et coniugium 
dissimulabat et iactantiam declinabat tantaque erat dissimu- 
latio, ut nobis quoque urgentibus differre magis consortium 



2 Proverb. n, 25 3 Luc. 18, 16 sq. 7 I Petr. 2, 23 



1 misericordia A (m2 miseria) OV (s. vel miseria) 2 provocatus B (-os 
corr.) L tantae a. simplicitatis erat H 3 in] ad i3V simplicitate CAtyL 
4 effigiEe C effigiem BLO' effigiaem P quadam P (o s. a pr. m,2) O" innocen- 
tiae <3Y 5 murum P' 7 quam clementius CHA 8 querellae B quaerelae 
A^lrH et (apr. exp. m2) PO" querelae cet. doli A satisfactioni (ni ex ne) <M> 
9 ambitioni (i ult. ex e) B pudori (ri ex re) B 13 verecundia (e alt. ex i 
mj) B suffusum BPPLOO' 14 affectus <3i aliquam (e 5. a m2) P alique 
O' 15 veluti B velut cet. 20 mundus L purior CHALO" durior W 23 ca- 
stitatem BPPO' 24 nec] ne ty 25 expeteret CHAO" exspectaret cet. 26 gra- 
tia pietatis C gratiam Qj> 



34 SCHENKL - S. AMBROSII 

quam refugere videretur. hoc unum itaque fuit, quod nec 
fratribus crederet, non aliqua cunctationis haesitantia, sed 
virtutis verecundia. 

54. Quis igitur non miretur virum inter fratres duos, al- 
teram virginem, alterum sacerdotem, aetate medium, ma- 5 
gnanimitate non inparem ita inter duo maxima munera 
praestitisse , ut alterius muneris castitatem, alterius sancti- 
tatem referret non professionis vinculo, sed virtutis officio? 
ergo si libido atque iracundia reliquorum vitiorum educa- 
trices sunt, iure castitatem atque clementiam dixerim quasdam 10 
virtutum parentes, quamquam pietas quoque ut omnium 
principatus bonorum ita etiam seminarium virtutum est ce- 

55. terarum. nam de parsimonia quid loquar et quadam habendi 
castitate? is enim non quaerit aliena qui sua servat nec 
inflatur inmodico qui contentus est proprio. nihil ergo aliud 15 
nisi proprium recuperare voluit, magis ne fraudaretur quam 

ut ditaretur; nam eos qui aliena quaererent recte accipi- 
tres pecuniae nominabat. quodsi radix malorum omnium ava- 

56. ritia est, utique vitia exuit qui pecuniam non requirit. non 
umquam accuratioribus epulis aut congestis ferculis delec- 20 
tatus nisi cum amicos rogaret, quantum naturae satis esset, 
non quantum voluptati superesset requirens. et certe erat 
non pauper opibus, sed tamen pauper spiritu [quoniam ip- 
sorum est regnum cae/orum]. de istius beatitudine nequa- 

- quam utique dubitare debemus, qui neque ut opulens 25 
exultavit in divitiis neque ut pauper exiguum quod habuit 
iudicavit. 



17 Plaut. Pers. 409 (III 3, 5) 18 I Tim. 6, 10 23 Matth. 5, 3 



1 quo F 2 aliqua (a alt. ex a) ty inhaesitantia H 3 verecundia (e 
alt. ex i mj) B 4 alteram B (v s. a. alt.) L (a alt. in ras.) 5 alteru (u ex 
a) P 6 maxima (ma alt. s. v.) munera (u ex 2) P 7 praestitisse (per- mj) B 
minoris H 10 quasdam na B 11 parentes (es ex is) A 14 castitatem BO" 
et (m exp.) P 15 inproprio OV 16 recuperare (a ex e) P 27 quaerunt H 
acceptrices (corr. mi) CiSv acceptores PO' acciperes O" 18 quodsi CHAiftLO" 
quod cet. avaritia (a ult. ex a) A 19 quaerit A relinquit (it ex et) <H / 20 de- 
lectatus est H 21 amicos ad epulas H 23 quoniam . . . caelorum om. dett. qui- 
dam Maurinis testibus, qui haec verba deleverunt, ac sane a quodam in margine 
adscripta esse videntur 25 opulentus L 



DE EXCESSV FRATRIS. 35 

Supcrcst ut ad conclusioncm cardinalium virtutum etiam 57. 
iustitiae partis in co debeamus advertcrc. nam ctsi cognatae 
sint inter se concretaeque virtutcs, tamen singularum quac- 
dam forma expressior desideratur maximequc iustitiac. ea 
5 enim sibi parcior foris tota est et quidquid habct quadam 
inclementia sui, dum rapitur amore communi, transfundit in 
proximos. sed huius multiplex species, alia erga propinquos, 58. 
alia crga universos, alia erga dei cultum vel adiumentum in- 
opum. itaque qualis in universos fuerit provincialium quibus 

iopraefuit studia docent, qui parentem magis fuisse proprium 
quam iudicem loquebantur, gratum piae necessitudinis ar- 
bitrum, constantem aequi iuris disceptatorem. inter fratres 59. 
autem qualis fuerit, licet omne hominum genus benivolentia 
conplecteretur, indivisum patrimonium docet nec distributa 

15 aut delibata, sed reservata hereditas. etenim pietatem sibi 
causam negavit esse testandi. nam hoc quoque ultimo ser- 
mone signavit, cum quos dilexerat commendaret, sibi nec 
uxoris arbitrium fuisse ducendae, ne a fratribus divelleretur, 
nec testamenti faciendi voluntatem, ne nostrum in aliquo 

20 arbitrium laederetur. denique et oratus et obsecratus a nobis 
nihil tamen condendum putavit, non oblitus pauperum, sed 
tantum obsecrans esse tribuendum quantum nobis iustum 
videretur. quo uno satis et divini timoris expressit indicium 60. 
et humanae edidit religionis exemplum. nam quod paupe- 

25 ribus contulit deo detulit, quoniam qui largitur pauperi deo 
faenerat, et postulando quod iustum est non exiguum, sed 
totum reliquit. haec enim summa iustitiae vendere quae 



25 Proverb. 19, 17 27 Matth. 19, 21 



1 ad ^ (s. v.) Qi (d 5. v.) 2 partis B (-es mj) P (-es m2) parte L 

3 sint BCO sunt cet. 4 forma A (a ex a) forme (a 5. e) CJ' forma et PPLOO' 
expressio BPPLOO' 6 transfundit (t alt. s. v.) B 7 multiplex est L ergo 
(a s. 9) <3V 9 in 5. v. A, erga L 11 arbitrium (i alt. eras.) A 12 discepta- 
tiorem (i alt. eras.) B 15 pietatem (m eras.) PAift pietate OO" 16 esse nega- 
vit H testestandi B 17 cum CHAO" eum (c 5. e m2) ty> ut B (m ras. ex cum) 
cet. 18 docende OJ' nec (c eras., om. a) P 19 faciundi (e s. u mj) <3\> 
21 non] nec L post oblitus add. tamen O" 23 iudicium W 2,6 feneratur 
deo A fenerat O feneratur W fenerator (v 5. o) H foenerat P fenerat cet. 
27 relinquid ty est enim A enim est HO" quod P 



36 SCHENKL — S. AMBROSII 

habeas et conferre pauperibus; qui enim dispersit, dedit 
pauperibus, iustitia eius manet in aeternum. ergo dispensatores 
nos, non heredes reliquit; nam hereditas successori quae- 
ritur, dispensatio pauperibus obligatur. 

61. Unde non inmerito quantus fuerit hodie quoque per 5 
vocem lectoris parvuli spiritus sanctus expressit: innocens 
manibus et mundo corde, qui non accepit in vanum animam 
suam nec fecit proximo suo dolum. haec generatio requirentium 
deum. hic ergo et in montem domini ascendet et in taberna- 
culo habitabit dei , quia ingressus sine macula operatus est 10 
iustitiam, locutus est veritatem, non decepit proximum nec pe- 
cuniam faeneratus est suam, qui semper voluit recuperare he- 
reditariam. agnosco oraculum; quod enim nulla ordinavit 

62. dispositio spiritus revelavit. quid vero illud recenseam quod 
supra ipsam iustitiam pietate progressus, cum quaedam in- 15 
cubatori communium fructuum mei contemplatione muneris 
putasset esse tribuenda, largitatis me iactabat auctorem, 
portionis suae lucrum ad commune consortium*conferebat? 

63. Haec et alia quae mihi tunc erant voluptati maxime 
nunc recordationem doloris exasperant. manent tamen erunt- 20 
que semper nec tamquam umbra praeterierunt ; neque enim 
virtutis gratia cum corpore occidit nec idem naturae meri- 
torumque finis, licet ipsius naturae usus non in aeternum 

64. occidat, sed temporali quadam vacatione requiescat. talibus 

. igitur perfunctum virtutibus, ereptum periculis desiderio 25 



1 Psalm. CXI 9 6 Psalm. XXIII 4 et 6 9 Psalm. XIIII 1-3, XXIII 3 

21 Psalm. CXLIII 4 



1 et dare A quid (d eras.) B et dedit A 2 despensatores B 4 ob- 
legatur B (i s. e) PL 7 vano PHA 8 malum <ft haec est CHAWO" 
quaerentium AQfr 9 drnn A ascendit HAQV et (- et corr.) P 10 habitabit 
(bita s. v.) Chabitavit 01 qui L est om. 01 11 quod non <3v 12 faeneratus 
Hift foeneratus P feneratus cet. hereditatem <H' 13 agnosce P 17 mee Qv et (e 
alt. eras.) PO' mee L 19 in voluptate (e ex i nt2) 01 maximae BC 20 recor- 
datione H dolorem A et {pm. nunc recordationem) L exasperavi CH 
manent . . . praeterierunt in mg. inf. m2 P, om. L 21 praeterierunt B, in mg. 
dextro vel praeter reliquis abscisis; fuit sine dubio praetereunt enim om. CH 
2.2, corp ore (p ex corr. et ore m2) B 22 natura 01 meritumque P 24 vo- 

catione HiftOO' et (va in mg. m2) L 25 perfunctum (n s. v. mj) B perfruc- 

tum P (vel functu s. fructum) C (func s. fruc) 



DE EXCESSV FRATRIS. 37 

magis quam amissione flebo. suadct cnim ipsa oportunitas 
mortis, ut prosequendum magis gratia quam dolcndum pu- 
temus. scriptum est enim in communi dolorc proprium 
vacare dcbere; neque enim prophctico scrmone uni illi mu- 
5 lieri quae figuratur, sed singulis dicitur, cum ecclesiae dic- 
tum videtur. dicitur ergo et ad me et dicit scriptura cac- 65. 
lestis: hocinc doces, sic instituis dei plebem? an nescis 
quia exemplum tuum periculum ceterorum est? nisi forte 
exauditum non esse te quereris. primum istud adrogantis 

10 est inpudentiae mereri solum velle quod multis etiam sanctis 
negatum noveris, cum scias quia non est personarum ac- 
ceptor deus. nam etsi misericors deus, tamen si semper 
exaudiret omnes, non iam ex voluntate libera, sed ex qua- 
dam velut necessitate facere videretur, deinde cum omnes 

15 rogent, si exaudiret omnes, nemo ergo moreretur. pro quantis 
cotidie rogas! numquid constitutio dei contemplatione sol- 
venda est tui? cui ergo non inpetratum aliquando doles 
quod non semper impetrabile esse cognoscis? stulte inquit 66. 
super omnes mulieres, nonne vides luctum nostrum et quae 

20 nobis contigerunt? quoniam Sion mater nostra omnium in tri- 
stitia contristatur et humilitate humiliata est? lugete validissime 
et nunc , quoniam omnes lugemus y et tristes estis , quoniam 
omnes contristati sumus. tu enim contristaris in fratre? in- 
terroga terram, et dicet tibi quoniam haec est quae debeat lu- 

2$gere tantorum superstes germinum. et ex ipsa inquit initio 
omnes nati et alii venient et ecce paene omnes in perdittonem 
ambulant et in exterminium fit multitudo eorum. et quis ergo 



3 Hesdr. IIII 10, 6 sqq. n Act. 10, 34 18 Hesdr. IIII 10, 6-1 1 



1 suadet (e ex i ni2) <ft 2 gratiam (m exp. m2) P putamus A 3 scrib- 
tum B et (scriptum mj) 13v dolore (i s. e) A 4 profetico B<M> 6 dicit ergo ift 
ad (d 5. v.) B scribtura BQV 7 hoccine ty (c alt. s. v.) heccine A hoc in eo CH 
hoc me cet. instudiis C instruis A 9 quaereris 01^ (a exp.) P et (is ex es) P 
quereres O' quereres BL istud (i s. v.) B 12 etsi] et CHift si] etsi L 13 iam 
nonOt' volumtate.5 non iam . . . omnes om. F 17 doles (e ex i m2) B 20 sion 
BPAO" si n d' sion cet. 21 validissimae B evalidissime (epr. eras.) P validissimi 
C valedissimi (- me corr.) ift 22 estis (is ex e) C estote A est L sitis O" 23 om- 
nes (e ex i m2) B fort. tu autem 24 debebat H 25 ab initio (om. inquit) A 
26 pone C penes H 27 et om. P'L exterminium (i alt. s. v.) P exterminum O' 



38 SCHENKL — S. AMBROSII 

debet lugere magis nisi quae tam magnam multitudinem per- 

67. didit quam tu qui pro uno doles ? absorbeat igitur nostrum 
dolorem communis dolor et acerbitatem proprii maeroris 
excludat. non enim dolere debemus eos quos cernimus li- 
beratos; neque enim otiose tam sanctas hoc tempore animas 5 
corporeis vinculis reminiscimur absolutas. namque velut di- 
vino iudicio tam graves viduas ita uno tempore defunctas vi- 
demus, ut profectionis quidam videatur excessus, non mortis 
occasus, ne veterana emeritis stipendiis pudicitia dubium diu 
servati pudoris incideret. quos gemitus mihi, quos dolores 10 
tam acerba excitat recordatio! etsi maeroribus non vacabam, 
tamen in ipso dolore privato, in ipso tantorum amisso flore 
meritorum communis quaedam naturae me condicio solabatur 
defixusque in uno dolor acerbitatem publici funeris dome- 

68. sticae specie pietatis obduxerat. repeto ergo, sacra scriptura, 15 
solacia tua; iuvat enim tuis praeceptis, tuis sententiis im- 
morari. quam facilius est caelum et terram praeterire quam 

de lege unum apicem cadere! sed iam audiamus quae scripta 
sunt. nunc inquit retine aput temet ipsum dolorem tuum et 
fortiter fer qui tibi contigerunt casus. si enim iustificaveris 20 
terminum dei, et filium tuum recipies in tempore et in mulie- 
ribus conlaudaberis. si hoc ad mulierem, quanto magis ad 
sacerdotem? si de filio, non utique absurdum etiam de fra- 
trum amissione talia posse memorari, quamquam si mihi 
■ fuisset filius, numquam eum amplius dilexissem. nam sicut 25 
in obitu liberum effusi labores, suscepti frustra dolores 
maerorem videntur augere, ita etiam in fratribus consue- 
tudinis usus atque collegii acerbitatem doloris accendunt. 



17 Luc. 16, 17 19 Hesdr. IIII 10, 15 et 16 



2 dolorem nostrum L 3 proprii (ii in ras. m2) P 6 absolutis (a s. i) A 
8 provectionis A 9 veterana ... incideret in mg. m2 A meritis PPL n acerva 
B et (b s. u mj) ty> vacabant P vacabar O" 14 deflexusque (1 s. v.) C una 
(uno O') doloris acerbitate PO' uno] humo L 15 repete C sacra CHL 
sca cet. scribtura B et (scriptura mj) ift 16 iuvat (v ex b) B 18 iam] 
iam ut B 19 ipsam ed. Rom. 22 conlaudaberis (b ex u m2) B 24 amissione 
fratrum H posse om. CH memorari (i ex e m2) B 25 dilexissem (e pr. 
ex i m2) B 26 liberum PCO' liberorum B (ro 5. v. m2) Qy (ro s. v. mi) cet. 

laboris Ot' doloris (i ex e) P 27 maerorem CHAWO" memoria P memo- 
riam cet. 28 acerbitatem (b ex u) B 



DE EXCESSV FRATRIS. 39 

Sed cccc dicentem scripturam audio: noli facere liunciW). 
sermonem, sed consenti persuaderi — qui enim casus? — Sion 

et consolare propter dolorem, Hierusalem. vides ergo quia sancta 
nostra contaminata sunt et nomen quod nominatum est super 
5 nos paene profanatum est et fili nostri contumeliam passi sunt 
et sacerdotes nostri succensi sunt et Levitae nostri in captivitate 
fuerunt et mulieres nostrae contaminatae sunt et virgines no- 
strae vim passae sunt et iusti nostri rapti sunt et parvuli nostri 
perditi sunt et iuvenes nostri servierunt et fortes nostri invalidi 

10 facti sunt et quod omnium maius, signaculum Sion, quoniam 
resignata est de gloria sua nunc et tradita est in manibus 
eorum qui nos oderunt. tu ergo excute tuam multam tristitiam 
et depone abs te multitudinem dolorum, ut tibi repropitietur for- 
tis et requiem tibi faciat altissimus requietione dolorum. cessa- 70. 

15 bunt igitur lacrimae; parendum est enim remediis salutari- 
bus, quia debet aliquid inter fidos et perfidos interesse. fleant 
ergo qui spem resurrectionis habere non possunt, quam non 
sententia dei eripit, sed fidei inclementia. intersit inter Chri- 
sti servulos idolorumque cultores, ut illi fleant suos, quos 

20 in perpetuum existimant interisse, illi nullas habeant lacrima- 
rum ferias, nullam tristitiae requiem consequantur, qui nul- 
lam putant requiem mortuorum, nobis vero, quibus mors non 
naturae, sed vitae istius finis est, quoniam in melius ipsa na- 
tura reparatur, fletus omnes casus mortis abstergeat. certe 71. 

25 si illi sibi aliqua solacia reppererunt, qui finem sensus de- 
fectumque naturae mortem arbitrati sunt, quanto magis nos, 
quibus meliora post mortem praemia bonorum factorum 



1 Hesdr. IIII 10, 20-24 



1 audio scripturam A scribturam BiM> 2 sion BPAift syon cet. 3 vi- 
dens A enim CHA, recte puto 5 paenae profanatum (o ex u) B fili] iuve- 
nes CHift filii nostri et iuvenes A illi cet. contumiliam B 6 nostri pr. s. v. B 
successi P nostre C 7 nostrae om. C contaminatae s. et v. nostrae om. ift 
8 et mulieres rapte sunt P, et iusti n. rapti sunt om. L et parvuli nostri per- 
diti sunt om. 'Oi 10 quo ty quod magis omnium A sion BPift syon cet. 
14 requietione 0^0" 15 est om. L 16 fidos ex filios C 18 di eripit dT P eripit 
d! P erepit B 19 xpi (i ex o) <3V 20 interrisse B inter ** isse C 21 con- 
sequamur (ntur m2 s. mur) i3Y quia PLO' 24 fletus autem P omnis O" 
et omnes mi A, mz QV abstergat mortis W abstergat CHLO'O n 25 si om. 
Ot' 26 mortem om. iSY 



40 SCHENKL — S. AMBROSII 

conscientia pollicetur! habent gentiles solacia sua, quia re- 
quiem malorum omnium mortem existimant et ut vitae fructu 
carent ita etiam caruisse se putant omni sensu et dolore poe- 
narum, quas in hac vita gravis et adsiduas sustinemus ; 
nos vero ut erectiores praemio ita etiam patientiores sola- 5 
cio esse debemus; non enim amitti, sed praemitti videntur 
quos non absumptura mors, sed aeternitas receptura est. 

12. cessabunt ergo lacrimae aut, si cessare non poterunt, in 
communibus lamentis flebo te, frater, et sub dolore publico 
domesticos gemitus tegam. nam cessare qui poterunt, cum 10 
ad omnem sonum nominis tui lacrimae subrepant, vel cum 
usus ipse recordationem excitat vel cum affectus imaginem 
repraesentat vel cum recordatio dolorem renovat? quando 
enim dees, qui tantis officiis repraesentaris ? ades inquam 
et semper offerris et toto te animo ac mente conplector, 15 
aspicio, adloquor, osculor, conprehendo vel in ipsa quiete 
nocturna vel in luce clara, cum revisere et solari dignaris 
maerentem, denique ipsae iam noctes, quae quasi molestio- 
res vivente te videbantur, quod mutui conspectus copiam 
denegarent, ipse iam somnus, colloquiorum nostrorum du-20 
dum interruptor inamabilis, dulcis esse iam coepit, quia te 
mihi reddit. non igitur miseri, sed beati, quorum nec prae- 
sentia deficit nec cura minuitur et augetur gratia; etenim 

73. somni similis imago mortis. quodsi in quiete nocturna vin- 
culis adhuc corporeis inhaerentes et quasi in carceraria re- 25 
legatae claustra membrorum possunt tamen animae altiora 



2 cf. Sallust. Cat. 51, 20 24 Verg. Aen. II 369 Cic. Cat. mai. 22, 80 et 81 



2 /• malorum omnium mortem /• requiem QY fructificarent (v 5. ifi m2) P 
3 corruisse (om. se) P omni (deinde spatium 2 litt.) P omi (i ex s) ify omnis 
(s eras.) A (in quo post dolore add. mortis) dolore] dolorum et P 4 gra- 
vis B mi graves B mj cet. 7 absumptura PHP adsumptura BC et (b s. 

d) A assumptura cet. 8 non om. P 10 gemitos (v s. o) Qv qui] n CH 
12 excitant (om. deinde vel) W 14 inquam] enim L 15 offereris P (e 

alt. s. v.) O' offunderis CH et (e s. u. mj) <ft offenderis A 17 solaris W (s 

exp.) consolari PO' consolaris O" (s eras.) 18 ipsa s e (s s. v. mj) B 19 aspec- 
tus 0* 20 iam michi P 2.2. mihi iam 0* reddit B mi PLOO'0" reddidit 
B mj cet. 23 defecit B minuuitur B 24 somni (o s. i m2) P 25 in] in- 
ter CHAQY carcerarea C carceralia W relegatae A religatae B (r s. v.) cet. 
26 claustra ex castra H 



DE EXCESSV FRATRIS. 41 

et discreta perspicere, quanto magis spectant haec, cuni iam 
puro aetherioque sensu nulla corporeae labis inpcdimenta 
patiuntur! meritoque mihi conquerenti vergente quodam 
iam in occasum die quod non reviseres quiescentem, totus 
5 omni tempore individuus adfuisti, ita ut illo perfusus sopore 
membrorum, cum ego vigilarem tibi, tu viveres mihi, dice- 
rem: « quid est mors, frater? » nunc certe nullis a me se- 
pararis momentis ; ita enim ubique praesto eris, ut quam in 
istius vitae usu habere nostri copiam nequibamus nunc nobis 

10 semper et ubique praesto sit. nam tunc utique omnia prae- 
sto esse non poterant — neque enim conplexiones nostrae, 
conspectus et osculorum corporalium suavitates locis omni- 
bus et omnibus temporibus subpetebant — animorum imagi- 
nes semper nobiscum erant etiam quando non eramus una, 

15 quae ne nunc quidem occiderunt adsiduoque advolant quo 
maiore desiderio eo maiore copia. teneo igitur te, frater, nec 74. 
mihi te aut mors aut tempus avellet. ipsae dulces lacrimae 
sunt, ipsi fletus iucundi, quibus restinguitur ardor animi et 
quasi relaxatus evaporat affectus. neque enim sine te esse 

20 possum aut tui non meminisse umquam aut meminisse sine 
lacrimis. o amari dies, qui interruptam copulam proditis! 
o flebiles noctes, quae tam bonum consortem quietis et in- 
dividuum mihi comitem perdidistis! quas ederetis cruces, 
nisi se offunderet imago praesentis, nisi visiones animi re- 

25 praesentarent quem species corporis denegaret ! 



1 secreta P' expectant 01' (s 5. ex) PO' 2 aetherioque B (h s. v. mj) aethereo- 
que P (e tert. ex i m2) A (h s. v.) 0'0" aerioque L corporeae (e pr. s. v.) P 3 po- 
tiuntur H conquaerenti P (a exp.) A conquirenti B (i pr. ex e) PO' uergente 
CHAQVPO" urgente cet. quodam] quod CH, qui mox om. quod 4 revisseres B 
(s pr. eras.) P revisceres C et (c eras.) A reuiseris H toto somni ty> 5 opere 
BLO'0" et (m2 sopore) PO 7 nunc scripsi nam libri nullis (a 5. is) <ft separa- 
res P (-is corr.) BO' separare CAO" et (is s. e alt.) <ft separabare H 8 morte 
ex mortentis Qp eris O eras P (i s. a) cet. 9 usu //usus O" nostri om. CHAP 
11 neque] nec H coplexiones C7/^4Cf'0"conplexionisZ :> (- es corr.) cet. 12 con- 
spectusque CHA,fort. recte, coplexusque Qfr suavitatis (e 5. i alt.) A 13 tempora- 
lib; A animarum QV 17 te mihi W avellit <^ et (-et m2) O' 18 iucundi B 
iocundi cet. restinguatur P restringitur WLO' 19 esse om. <3Y 20 n possum C 
(n eras.) PO' esse possum in ras. L 22 flebiles (i ex e) B 23 ederites (corr. 
mj) B ederitis {corr. rm) PH 24 offunderet BCH funderet Qi> offerrat P offen- 
deret cet. 

6 



42 SCHENKL — S. AMBROSII 

75. Iamiam, frater animo meo carissime, quamquam tu in- 
maturo decesseris obitu, beatus tamen, qui ista non sustines 
nec amissum fratrem maerere conpelleris, quem absentem 
diu ferre non poteras, sed recursu celeri revisebas. quodsi 
tunc solitudinis meae taedia repellere, maestitiam frater-5 
nae mentis ablevare properabas, quanto nunc crebrius ad- 
flictum animum debes revisere et ex te conceptum per 

76. te lenire maerorem ! ac mihi tamen dat aliquas officii usus 
indutias et obsequii sacerdotalis intentio abducit animum, 
sanctae vero sorori quid fiet, quae licet divino metu pie- 10 
tatem temperet, rursus tamen ipsum pietatis dolorem studio 
religionis accendit strata humi et totum gremio sui con- 
plexa tumulum, laborioso fessa incessu, tristis affectu dies 
noctesque maerorem integrat? nam licet fletum plerumque 
sermone suspendat, in oratione] renovat et, quamvis scriptu- 15 
rarum memoria consolationes serentibus praecurrat, flendi 
tamen desiderium precandi adsiduitate conpensat lacrimarum 
ubertatem tunc praecipue quando nemo interrumpere possit 
instaurans. ita quod miserearis habes, quod reprehendas 
non habes — flere enim in oratione virtutis est — et, quam- 20 
quam istud familiare virginibus, quibus mollior sexus, te- 
nerior affectus, contuitu communis fragilitatis in lacrimas 
etiam sine domestici sensu doloris exuberat, tamen cum 

77. maior causa maerendi est, finis maeroris excluditur. deest 
igitur consolandi via, quia suppetit excusandi gratia. neque 25 
enim possis prohibere quod doceas, praesertim cum reli- 
gionis adstruat lacrimas, non doloris et communis seriem 
deplorationis in metu pudoris obtexat. consolare ergo qui 



1 Sallust. Iug. 14, 22 



1 tu om. AQv 2 quia tacite Maurini sustines (e ex i) B 4 reviscebas A 
8 lenire (i s. e pr.) B hac A (h eras.) P at ift et (m.2 ex ac) L 10 sancta (-ae 
m2) BP sca Csca A de sca HL sorore CHL et (- ri corr.) mi BiSv m2 Psorore 
A 12 religionis (li 5. v.) B strata an strato incertum in B 14 iterat P 
15 revocat L scribturarum B 16 consulationes B 17 adsiduitate (e ex i) A 
assiduitate PL 18 ubertatem CHA ubertate cet. posset ty 19 misereatus 
(ri s. tu tm) P in litteris rep verbi reprehendas desinit O" in media pagina f. 142 
21 mellior C melior H 23 domesticis BPO 25 igitur om. H 28 metu Qv pu- 
doris obtexat [m4 pudori subtexat) B obtegat (x s. g m2) P obtexerat C obtexit 
(a s. T i) P' consulare (o s. u) B 



DE RXCESSV FRATKIS. 43 

potes adire animum, penetrare mentem. cernat te esse prae- 
sentem, sentiat non esse defunctum, ut cuius secura de 
merito eius functa solacio discat pro eo non graviter dolere 
qui se admonuerit non dolendum. 
5 Sed. quid ergo demoror, frater? quid expecto, ut nostra 78. 

tecum commoriatur et quasi consepeliatur oratio? licet ipsa 
species et exanimis corporis forma soletur oculosque manens 
gratia et permanens figura demulceat, nihil inquam moror, 
procedamus ad tumulum. sed prius ultimum coram populo 

10 vale dico, pacem praedico, osculum solvo. praecede ad illam 
communem omnibus et debitam, sed iam mihi prae ceteris 
desiderabilem domum. para hospitii consortium et quemad- 
modum hic omnia nobis fuere communia ita illic quoque 
ius dividuum nesciamus. ne quaeso cupientem tui deseras : 79. 

15 properantem expecta, festinantem adiuva et, si diutius mo- 
rari tibi videbor, accerse. neque enim umquam prolixius 
afuimus a nobis: tu tamen solebas revisere. nunc quoniam 
tu redire iam non potes, nos ad te ibimus. aequum est ut 
officium rependamus, subeamus vicem. numquam nobis fuit 

20 vitae condicio discretior , semper aut sanitas aut aegritudo 
communis, ut, cum alter aegresceret, <aegritudinem> alter 
incurreret et, cum alter revalesceret, uterque consurgeret. 
quomodo ius nostrum amisimus ? et nunc consortium aegri- 
tudinis fuit: quomodo mortis consortium non fuit? tibi nunc, 80. 

25 omnipotens deus, innoxiam commendo animam, tibi hostiam 
meam ofifero. cape propitius ac serenus fraternum munus, 
sacrificium sacerdotis. haec mei iam libamina praemitto, in 



6 Rom. 6, 4 12 Cic. Cat. mai. 23, 84 19 Reg. II 12, 23, cf. Cic. Cat. mai. 23, 84 



1 pote 01 3 facta POO' fota P' cuncta A funera sint (sint s. v. mi) Ofr 
4 admoverit non dolenti L 5 ergo (r eras.) C demorer AL expecto B ex- 
pectem cet. 6 consipiliatur B 10 dedico C oscula / CV praecede A (c ex 
d) 01' (ce s. v.) 11 debitam (i mj ex e) B 12 hospiti CH 13 quoque illic <H' 
14 desideras B et (deseras m2) PL desideres O' 15 diutius (i pr. s. v.) B 
morari (ri s. v.) A 16 videar P' videor L accersi P (i ex e) HP'LO' 17 ab- 
fuimus (b s. v.) <51 affuimus L revisere (s in ras.) B 20 decretior BP'LO' et 
(is m2 s. e pr.) P 21 aegresceret CHA aeger esset cet. aegritudinem addidi, 
in morbum^os/ alter ed. Rom. 22 et om. HA convalesceret (con s. v. mj) ®V 
23 consortio (v s. o tert.) A 27 libamina] liba CHAOfr 



44 SCHENKL — S. AMBROSII DE EXCESSV FRATRIS. 

hoc ad te pignore venio, non pecuniae, sed vitae pignore, 
ne me diutius residere facias tanti faenoris debitorem. non 
mediocris est fraterni amoris usura nec vilis naturae sors, 
quam cumulant incrementa virtutis. possum ferre, si cito 
cogar exsolvere. 5 



_ 2 faenoris PHW OJoenoris C fenoris cet. EXP B (B eras.) LIB. I INC. 

LIB. II DE FRATRE SCI AMBROSI B EXPLICIT LIBER PRIMVS. INCIPIT 
LIBER SECVNDVS DE FRATRE. SCI AMBROSII P DE EXCESSV FRA- 
TRIS SVI EXPL. INCIPIT DE RESVRRECTIONE C EXPLICIT LIBER DE 



FRIS EXCESSV. INCIPIT DE RESVRRECTIO NE H EXPLICIT LIB PRIM' 
DE EXCESSV. FRA TRIS SVI. INCIPIT LIBER SCDS DE EODEM A FINIT 
DE EXCESSV FRIS LIBER . I . INCIPIT LIBER . II . 0* EXPLICIT LIBER 
SECVNDVS DE jFRATRE SCI AMBR OSII EPI P' EXPLlt LIB. I'. SCI AM- 
BROSII DE t SATYRO. INCIP SCDS L EXPLICIT PRIMVS LIBER {deinde 
unus versus eras.) FRE SCI AMBROSII . INCIPIT . II . O EXPLICIT LIB I. (I 
ex II) BEATI AMBROSII. INCIP II (II ex III) DE EXCESSV FRATRIS O'.. 







UWVERSITY OF ILLINOIS-URBANA 

871A195E.S cooi 

DE EXCESSU FRATRIS LIBRUM PRIOREM AD COD 



3 0112 023658526